वरदविनायक गणपती, गवराळा | विदर्भातील अष्टविनायक
चंद्रपूर जिल्ह्यातील ऐतिहासिक भद्रावती (प्राचीन भांदक) शहराच्या दक्षिणेला, सुमारे २ ते ३ किलोमीटर अंतरावर गवराळा येथील टेकडीवर श्री वरदविनायक गणेशाचे प्राचीन मंदिर आहे. निसर्गरम्य परिसर, प्राचीन शिल्पे, शैलगृहे, शिलालेख आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशमूर्ती यांमुळे हे स्थान विदर्भाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशातील महत्त्वाचे स्थळ मानले जाते. भद्रावतीच्या पर्यटनस्थळांच्या अधिकृत यादीतही गवराळा येथील गणेश मंदिराचा समावेश आहे.
गृत्समद ऋषी आणि वरदविनायकाची आख्यायिका
गवराळा येथील वरदविनायकाशी गृत्समद ऋषींची कथा जोडली जाते. पुराणपरंपरेनुसार, गृत्समद ऋषींनी या निसर्गरम्य परिसरात वास्तव्य करून श्रीगणेशाची कठोर तपश्चर्या केली. त्यांनी सुमारे १५ वर्षे गणेशाची आराधना केल्यानंतर श्रीगणेश प्रसन्न झाले आणि त्यांनी ऋषींना वर मागण्यास सांगितले. गृत्समद ऋषींनी ब्रह्मज्ञानाचा वर मागितल्याचे सांगितले जाते. गणेशाने त्यांना वर दिला आणि या स्थानी कायम वास्तव्य करण्याची विनंती स्वीकारली. त्यानंतर गृत्समद ऋषींनी येथे गणेशाची प्रतिष्ठापना केली. त्यामुळे या गणेशाला ‘वरदविनायक’ असे नाव प्राप्त झाल्याची धार्मिक परंपरा आहे. या स्थानाचा संदर्भ गणेशपुराणाच्या उपासना खंडातील ३७व्या अध्यायाशी जोडला जातो.
काही परंपरांमध्ये गृत्समद ऋषींना त्यांच्या जन्माविषयी झालेल्या अवहेलनेनंतर गणेशभक्तीचा मार्ग स्वीकारल्याचे सांगितले जाते. तसेच हा परिसर पूर्वी ‘पुष्पक वन’ म्हणून ओळखला जात असल्याची आख्यायिकाही प्रचलित आहे. मात्र या कथा पुराणपरंपरा आणि स्थानिक श्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरेल.
भव्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशमूर्ती
मंदिरातील गणेशमूर्ती हे या स्थानाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. काळ्या पाषाणातील ही भव्य एकपाषाणी मूर्ती सुमारे साडेपाच ते सहा फूट उंच असल्याचे विविध संदर्भांत नमूद केले आहे. मूर्ती खोल, विहिरीसारख्या गाभाऱ्यात असून दर्शनासाठी काही पायऱ्या उतरून जावे लागते. मूर्ती उत्तराभिमुख असून तिची सोंड डावीकडे वळलेली आहे. मूर्तीच्या मागे वैशिष्ट्यपूर्ण प्रभावळ असून त्यावर प्राचीन कोरीव प्रतिमाही आढळतात.
काही अभ्यासपूर्ण संदर्भांमध्ये या मूर्तीचा संबंध वाकाटककालीन कलापरंपरेशी जोडला जातो. परिसरातील चौथ्या-पाचव्या शतकातील वाकाटककालीन शैलगृहांमध्ये विष्णू, वराह, त्रिविक्रम आणि नरसिंह यांसारखी शिल्पे आढळतात. त्यामुळे या परिसराला प्राचीन शिल्पपरंपरेचा मोठा वारसा लाभला असल्याचे दिसून येते. मात्र गणेशमूर्तीचा नेमका कालखंड निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरातत्त्वीय अभ्यास आवश्यक आहे.
मंदिराची स्थापत्यरचना
गणेश मंदिराकडे जाण्यासाठी टेकडीवर पायऱ्या चढाव्या लागतात. पायऱ्यांच्या परिसरात प्राचीन यक्ष अथवा द्वारपालांच्या प्रतिमा दिसतात. टेकडीमध्ये लहान शैलगृह असून परिसरात अनेक प्राचीन शिल्पांचे अवशेष आढळतात.
मुख्य मंदिरात १६ खांबांचा भव्य सभामंडप असून त्याला लागून इतर देवतांची उपासना-स्थळे आहेत. सभामंडपातून काही पायऱ्या खाली उतरल्यावर गणेशाचे गर्भगृह लागते. गर्भगृहाची रचना खोल असल्यामुळे मंदिराची वास्तुरचना विशेष लक्षवेधी ठरते.
उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, सध्याच्या मंदिराची वास्तू साधारण ११व्या-१२व्या शतकातील चालुक्यकालीन स्थापत्याशी संबंधित असावी, असा अंदाज व्यक्त केला जातो. जवळील यौवनाश्व मंदिरावरील शिलालेखावरून ते इ.स. ११०४ मध्ये चालुक्य सम्राट सहावा विक्रमादित्य यांच्या काळात बांधले गेले असल्याचे नमूद आहे. त्यामुळे गवराळा परिसरातील मध्ययुगीन वास्तूंच्या इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी हा परिसर महत्त्वाचा ठरतो.
गवराळ्याचा प्राचीन ऐतिहासिक वारसा
गवराळा परिसराचा इतिहास गणेश मंदिरापुरता मर्यादित नाही. इ.स. १०७६ ते ११२६ या काळात हा प्रदेश चालुक्य सम्राट सहावा विक्रमादित्य त्रिभुवनमल्ल यांच्या अधिपत्याखाली होता. इ.स. १०८७ मधील जमिनीच्या व्यवहाराशी संबंधित शिलालेख गवराळा परिसरात सापडल्याचा उल्लेख आहे. हा शिलालेख सध्या नागपूर येथील मध्यवर्ती संग्रहालयात असल्याचे उपलब्ध संदर्भ सांगतात.
या शिलालेखातील उल्लेखांवरून या परिसरातील काही जमीन गाईंच्या चराईसाठी राखीव होती. त्यामुळे ‘गौराळा’ या नावाशी गाईंच्या चराईच्या प्रदेशाचा संबंध असावा आणि त्यातून पुढे ‘गवराळा’ हे नाव रूढ झाले असावे, अशी मांडणी केली जाते.
गणेश टेकडीच्या परिसरात प्राचीन शिल्पे, गुहा आणि इतर वास्तूंचे अवशेष आढळतात. पायऱ्या चढताना एका बाजूस विष्णूची तर दुसऱ्या बाजूस यक्षाची प्राचीन प्रतिमा असल्याचे वर्णन आढळते. या शिल्पांमुळे गवराळा परिसराचे पुरातत्त्वीय महत्त्व अधिक अधोरेखित होते.
भद्रावतीचा प्राचीन संदर्भ
भद्रावतीचे प्राचीन नाव भांदक असल्याचे अधिकृत जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीतही नमूद आहे. या परिसराला धार्मिक तसेच ऐतिहासिक वारसा लाभला असून भद्रानाग मंदिर, बुद्धलेणी, जैन मंदिर आणि गवराळा येथील गणेश मंदिर यांसारखी अनेक प्राचीन स्थळे येथे आहेत.
भद्रावतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्ये भद्रनाथ आणि नागसंस्कृतीचा संदर्भही आढळतो. प्राचीन काळातील या परिसरातील धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना गणेश, नाग आणि इतर देवतांच्या उपासनेशी संबंधित विविध स्तरांचा विचार करणे महत्त्वाचे ठरते.
श्रद्धा आणि परंपरा
गवराळ्याचा वरदविनायक आजही भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी, विनायक चतुर्थी आणि गणेश जयंती यांसारख्या प्रसंगी येथे भाविकांची मोठी गर्दी होते. गणेशोत्सवाच्या काळात अभिषेक, पूजा, भजन-कीर्तन आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
गवराळा येथील वरदविनायकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे श्रद्धा, पुराणपरंपरा, प्राचीन शिल्पकला, शैलगृहे आणि मध्ययुगीन शिलालेख हे सर्व एकाच परिसरात पाहायला मिळतात. त्यामुळे हे स्थान केवळ धार्मिकदृष्ट्या नव्हे, तर विदर्भाच्या प्राचीन इतिहास आणि कला-संस्कृतीच्या अभ्यासाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे. विदर्भातील अष्टविनायक मालिकेतील हा सातवा गणेश गवराळ्याचा वरदविनायक विदर्भाच्या समृद्ध आणि बहुपेडी सांस्कृतिक वारशाची एक अनोखी ओळख आहे.
स्थळ: गवराळा, भद्रावती, जि. चंद्रपूर
भद्रावतीपासून अंतर: सुमारे २–३ कि.मी.
चंद्रपूरपासून अंतर: सुमारे २८–३० कि.मी