पंचमुखी गणेश, पवनी, भंडारा –
भंडारा जिल्ह्यातील पवनी हे विदर्भातील एक प्राचीन, ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व असलेले शहर आहे. ‘विदर्भाची काशी’ तसेच ‘मंदिरांचे शहर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पवनीमध्ये विदर्भातील अष्टविनायकांपैकी एक मानले जाणारे पंचमुखी गणेश मंदिर आहे. या गणेशाला पंचानन, सर्वतोभद्र आणि धुंडीराज गणेश म्हणूनही संबोधले जाते.
पवनी तालुक्यातील पर्यटनस्थळांमध्ये या प्राचीन गणेश मंदिराचाही समावेश होतो. गणेशोत्सवाच्या काळात या मंदिरात दर्शनासाठी हजारोंच्या संख्येने भाविक येतात. दत्त मंदिर मार्गावरील विठ्ठल गुजरी वॉर्डात हे मंदिर आहे. मंदिरातील गणेशमूर्ती शमी वृक्षाच्या लाकडापासून कोरलेली असल्याचे मानले जाते. मात्र, काही इतिहासतज्ज्ञांच्या मते ही मूर्ती दहाव्या शतकातील असून, ती दगडावर कोरलेली आहे. एकाच पाषाणावर चारही बाजूंनी श्रीगणेशाच्या प्रतिमा कोरलेल्या असून, पाचवी प्रतिमा नैऋत्य दिशेला असल्याचे सांगितले जाते.
या मूर्तीची उंची सुमारे ३२ इंच असून, पूर्व-पश्चिम लांबी १७ इंच आणि उत्तर-दक्षिण रुंदी १५ इंच आहे. उत्तर, पूर्व आणि दक्षिण दिशेला असलेल्या गणेश प्रतिमांची सोंड डाव्या बाजूला असल्याचे दिसते. त्यांच्या हातांमध्ये लाडू आणि परशू असून, डोक्यावर मुकुट धारण केलेला आहे. नैऋत्य आणि पश्चिम दिशेकडील गणेश प्रतिमांची सोंड सरळ असल्याचे सांगितले जाते. मूर्तीचा वरील भाग सुमारे ११ इंच उतरता आहे.
ही मूर्ती चतुर्भुज स्वरूपातील असून, ती जमिनीपासून सुमारे दीड फूट खोल असल्याचे मानले जाते. संपूर्ण मूर्तीवर शेंदूराचा लेप असल्यामुळे तिचे मूळ शिल्पस्वरूप आणि बारकावे स्पष्टपणे दिसत नाहीत. सध्या श्रींची स्थापना कवेलूच्या साध्या घरासारख्या रचनेतील मंदिरात करण्यात आलेली आहे. या वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तीला सर्वतोभद्र गणेश, पंचानन गणेश तसेच पंचानन विघ्नराज गणपती अशीही नावे आहेत.
भंडारा शहरापासून सुमारे ५० किलोमीटर आणि नागपूरपासून सुमारे ८७ किलोमीटर अंतरावर असलेले पवनी हे केवळ विदर्भातीलच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासातील महत्त्वाचे स्थळ मानले जाते. पवनी परिसरात विविध प्राचीन मंदिरे आणि धार्मिक स्थळे असून, पुरातत्त्व आणि इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी हे एक महत्त्वाचे आकर्षणाचे केंद्र आहे.
पवनी येथे सम्राट अशोकाच्या काळाशी संबंधित असल्याचे सांगितला जाणारा प्राचीन स्तूपही आहे. या स्तूपाचा उल्लेख चिनी प्रवासी ह्युएन त्सांग यांच्या प्रवासवर्णनात आढळतो. त्यामुळे पवनीचा धार्मिक वारसा जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच त्याचा ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीय वारसाही उल्लेखनीय आहे.
कसे पोहोचाल?
जवळचे विमानतळ : नागपूर
जवळचे रेल्वेस्थानक : नागपूर
बससेवा : नागपूर आणि भंडारा येथून पवनीसाठी बससेवा उपलब्ध आहे.
पंचमुखी गणेशाची ही दुर्मीळ आणि वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती पवनीच्या प्राचीन धार्मिक व सांस्कृतिक वारशाची साक्ष देणारी आहे. अशा ऐतिहासिक मूर्ती, मंदिरे आणि पुरातत्त्वीय स्थळांचे संवर्धन व दस्तऐवजीकरण होणे आवश्यक आहे
Vidarbha Darshan
Written By: Vidarbha Darshan