अमरावतीतील दुर्मिळ वामन अवतार –
अमरावती शहराच्या भाजीबाजार परिसरातील श्री माधव नारायण जोशी यांच्या ऐतिहासिक वाड्यात असलेले दशावतार मंदिर हे विदर्भाच्या प्राचीन धार्मिक आणि शिल्पकलेच्या वारशातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण स्थळ आहे. या मंदिरात भगवान विष्णूंच्या दशावतारांच्या स्वतंत्र प्राचीन मूर्ती पाहायला मिळतात. त्यापैकी अमरावतीतील दुर्मिळ वामन अवतारची मूर्ती विशेष लक्षवेधी आहे.
भगवान विष्णूंनी वामन अवतार हा बळीराजाची परीक्षा घेण्यासाठी आणि देवांना त्यांचे स्थान परत मिळवून देण्यासाठी धारण केला, अशी पुराणकथा आहे. वामन हे भगवान विष्णूंचे पाचवे अवतार मानले जातात. या अवतारात त्यांनी एका बटू ब्राह्मणाचे रूप धारण करून राजा बळीकडे तीन पावलांची भूमी मागितली. बळीराजाने वामनाची मागणी मान्य केल्यानंतर वामनांनी विराट त्रिविक्रम रूप धारण केले. एका पावलात पृथ्वी, दुसऱ्या पावलात आकाश व्यापले आणि तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा मागितल्यावर बळीराजाने स्वतःचे मस्तक अर्पण केले, अशी कथा आहे.
अमरावतीच्या या दशावतार मंदिरातील वामन अवताराचे शिल्प प्राचीन पाषाणात कोरलेले असून, त्यामध्ये वामनाच्या हातातील दंड आणि डोक्यावर असलेले छत्र यांसारखी वैशिष्ट्ये स्पष्टपणे दिसतात. काळाच्या ओघात शिल्पाची झीज झाली असली, तरी त्यातील प्राचीन कोरीव काम आजही या मूर्तीच्या ऐतिहासिक आणि कलात्मक महत्त्वाची जाणीव करून देते.
या मंदिरात मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की असे भगवान विष्णूंचे दहा अवतार एकाच ठिकाणी पाहायला मिळतात. त्यामुळे अमरावतीतील हे दशावतार मंदिर धार्मिक महत्त्वासोबतच प्राचीन शिल्पपरंपरेचा दुर्मिळ नमुना ठरते.
वामन जयंतीच्या निमित्ताने अमरावतीतील या प्राचीन वामन अवताराचे दर्शन म्हणजे आपल्या विदर्भातील समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची ओळख करून घेण्याची एक सुंदर संधी आहे. हा अमूल्य वारसा जतन करून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
टीप : हे मंदिर खासगी वास्तूमध्ये असल्याने प्रत्यक्ष भेटीसाठी संबंधित कुटुंबाची पूर्वपरवानगी घेणे योग्य आहे.
Vidarbha Darshan