श्री टेकडी गणेश मंदिर, सीताबर्डी, नागपूर –
विदर्भातील अष्टविनायकांपैकी एक श्री वरदविनायक. नागपूर शहराच्या मध्यभागी, सीताबर्डीच्या टेकडीवर विराजमान असलेले श्री टेकडी गणेश मंदिर हे नागपूरकरांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र आहे. ‘टेकडी गणपती’ म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे मंदिर विदर्भातील अष्टविनायकांपैकी एक मानले जाते. भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारे दैवत म्हणून श्री गणेशाची ‘वरदविनायक’ या नावानेही विशेष ओळख आहे. या मंदिराची ओळख केवळ धार्मिक स्थळ म्हणून नाही, तर नागपूरच्या इतिहासाशी जोडलेले एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान म्हणूनही आहे.
लोकमान्यतेनुसार, प्राचीन काळी या परिसरात हेमाडपंथी शैलीतील गणेश मंदिर अस्तित्वात होते. भोसले राजवटीच्या काळात नागपूरला राजधानीचा मान मिळाल्यानंतर राजवाड्याच्या बांधकामासाठी आवश्यक काळ्या बेसॉल्ट दगडाच्या शोधासाठी सीताबर्डी टेकडी परिसरात उत्खनन करण्यात आले. याच दरम्यान प्राचीन मंदिराचे अवशेष आणि श्री गणेशाची स्वयंभू मूर्ती सापडल्याची आख्यायिका सांगितली जाते.
तज्ज्ञांच्या मते, ही मूर्ती यादवकालीन, साधारण बाराव्या शतकातील असण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते. उजव्या सोंडेची स्वयंभू गणेशमूर्ती हे या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य मानले जाते. परकीय आक्रमणांच्या काळात प्राचीन मंदिराचे नुकसान झाल्यानंतर इ.स. १८६६ मध्ये मूर्ती पुन्हा प्रकाशात आली आणि त्यानंतर याच ठिकाणी मंदिराची पुनर्बांधणी करण्यात आली, अशी माहिती प्रचलित आहे. भोसले राजघराण्याचीही या गणेशस्थानावर विशेष श्रद्धा होती. मंदिरातील श्रींची नियमित पूजा केली जात असे आणि भोसले राजे स्वतः टेकडीवर येऊन गणरायाचे दर्शन घेत असत, अशी परंपरा सांगितली जाते.
विशाल वड-पिंपळाच्या वृक्षांनी वेढलेले मंदिर परिसर आजही भाविकांना शांतता, प्रसन्नता आणि आध्यात्मिक समाधानाचा अनुभव देतो. काळानुसार मंदिर परिसराचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला असून देवस्थानच्या माध्यमातून धार्मिक कार्यांसोबतच विविध सामाजिक आणि सेवाभावी उपक्रमही राबविले जातात.
उत्सवांची विशेष परंपरा
माघ शुद्ध चतुर्थी अर्थात गणेश जयंती हा टेकडी गणपती मंदिरातील प्रमुख उत्सव. या दिवशी श्रींच्या दर्शनासाठी लाखो भाविक नागपूरसह विदर्भाच्या विविध भागांतून येतात. याशिवाय संकष्टी चतुर्थी, विनायकी चतुर्थी आणि गणेशोत्सव या काळातही मंदिरात मोठी गर्दी पाहायला मिळते.
टेकडी गणपती हे अनेक मान्यवरांचे श्रद्धास्थान राहिले आहे. भारतरत्न आणि माजी राज्यसभा खासदार सचिन तेंडुलकर यांचीही या गणरायावर विशेष श्रद्धा असल्याचे सांगितले जाते.
इतिहास, श्रद्धा, परंपरा आणि लोकविश्वास यांचा सुंदर संगम असलेल्या या मंदिराला आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण संदर्भ जोडला जातो—इतके मोठे धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व असूनही या मंदिराचा समावेश आजवरच्या कोणत्याही शासकीय गॅझेटियरमध्ये झालेला नसल्याचे नमूद केले जाते.
नागपूरच्या हृदयस्थानी असलेला टेकडी गणपती म्हणजे लाखो भक्तांच्या श्रद्धेचा आधार, इतिहासाची साक्ष आणि विदर्भाच्या गणेश परंपरेतील एक मानाचे स्थान.