माणकेश्वर येथील सटवाई देवी मंदिरातील मूर्ती

माणकेश्वर येथील सटवाई देवी मंदिरातील मूर्ती : एक अभ्यासात्मक व संशोधनात्मक विवेचन

धाराशिव जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील माणकेश्वर हे ऐतिहासिक, धार्मिक आणि स्थापत्यदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थळ आहे. येथील प्राचीन महादेव मंदिराची स्थापत्यशैली शिलाहार यादवकालीन परंपरेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. मंदिर परिसरालगत असलेले सटवाई देवीचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक जीवनाचा अविभाज्य भाग असून लोकपरंपरा, मातृदेवता-उपासना आणि प्राचीन शिल्पपरंपरा यांचा संगम येथे दिसतो.

सटवाई देवीची मूर्ती दीर्घकाळ शेंदूरलेपनामुळे झाकलेली होती. त्यामुळे मूर्तीचे मूळ स्वरूप, शिल्पवैशिष्ट्ये व आयुधरचना स्पष्टपणे अभ्यासता येत नव्हती. स्मारकनिहाय महावारसा समितीच्या मागणी मुळे सहाय्यक संचालक, पुरातत्व विभाग, छत्रपती संभाजी नगर यांनी वैज्ञानिक पद्धतीने केलेल्या स्वच्छता व संवर्धन प्रक्रियेनंतर मूर्तीचे अनेक मूळ कलात्मक व मूर्तीशास्त्रीय घटक स्पष्ट झाले. या प्रक्रियेमुळे सदर मूर्तीच्या पुनर्मूल्यांकनाची आवश्यकता निर्माण झाली.

१. माणकेश्वर मंदिर परिसराचे ऐतिहासिक व स्थापत्य महत्त्व
माणकेश्वर येथील महादेव मंदिर उंच जगतीवर उभारलेले असून त्याच्या स्थापत्यात मध्ययुगीन दख्खनी मंदिरपरंपरेची वैशिष्ट्ये आढळतात. मंदिराच्या अधिष्ठानावर गजथर, देव-देवतांची शिल्पे, नर्तक व वादकांच्या प्रतिमा तसेच अलंकारिक स्थापत्यघटक दिसतात. मंदिर त्रिदल प्रकारातील असून मध्यवर्ती गर्भगृहास अंतराळ आहे. पंचशाखीय द्वाररचना, शैव द्वारपाल आणि गणेशप्रतिमा यांसारखे घटक त्याच्या धार्मिक व स्थापत्य वैशिष्ट्यांची साक्ष देतात. या मंदिराशी संलग्न असलेले सटवाई देवस्थान या परिसरातील लोकधार्मिक परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते. त्यामुळे माणकेश्वर परिसर हा केवळ शैव धार्मिक केंद्र नसून लोकदेवता आणि औपचारिक मंदिरपरंपरा यांच्या सहअस्तित्वाचा महत्त्वपूर्ण पुरावा आहे.

सटवाई देवीची लोकधार्मिक परंपरा
महाराष्ट्रातील लोकपरंपरेत सटवाईला ‘सती आई’ किंवा ‘षष्ठी’ म्हणून ओळखले जाते. प्रसूती, प्रजनन, नवजात बालकांचे संरक्षण आणि कौटुंबिक कल्याण यांच्याशी तिची उपासना निगडित आहे. बालकाच्या जन्मानंतर सहाव्या दिवशी त्याचे भविष्य लिहिणारी देवता अशी लोकमान्यता आढळते.
माणकेश्वर येथील सटवाई मंदिरात नवस, धार्मिक विधी, कौटुंबिक मंगलकार्ये आणि बालकल्याणाशी संबंधित श्रद्धाविधी आजही केले जातात. त्यामुळे मंदिराचे महत्त्व केवळ स्थापत्य किंवा पुरातत्त्वीय नसून ते जिवंत लोकसांस्कृतिक वारशाचे केंद्र आहे.

मूर्तीचे दस्तऐवजीकरण व संवर्धन
दिनांक ११ जून २०२५ रोजी माणकेश्वर मंदिरासाठी गठित स्मारकनिहाय वारसा समितीच्या बैठकीत सटवाई देवीच्या मूर्तीवरील शेंदूर काढून मूर्तीचे मूळ स्वरूप भाविकांना उपलब्ध करून देण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सदर मंदिर राज्य संरक्षित स्मारकाच्या परिसरात असल्याने संवर्धनकार्य वैज्ञानिक निकषांनुसार करण्याची आवश्यकता होती.
दीर्घकाळ चाललेल्या धार्मिक प्रथांमुळे मूर्तीवर शेंदूर, सिमेंट व इतर पदार्थांचे जाड थर जमा झाले होते. या आवरणामुळे पाषाणाचा मूळ पृष्ठभाग, सूक्ष्म शिल्पविवर आणि मूर्तीशास्त्रीय वैशिष्ट्ये झाकली गेली होती. रासायनिक प्रक्रियेद्वारे हे थर काढण्यात आले. त्यानंतर मूर्तीची मूळ पाषाणरचना, अलंकरण आणि आयुधांशी संबंधित घटक अधिक स्पष्ट झाले.

मूर्तीचे मूर्तीशास्त्रीय स्वरूप
संवर्धनपूर्व निरीक्षणानुसार मूर्तीची उंची सुमारे ३.६ फूट (११० सेंमी.) व रुंदी सुमारे २.३ फूट (७० सेंमी.) आहे. मूर्ती आसनस्थ व चतुर्भुज आहे. मस्तकावर मुकुट असून पाठीमागे प्रभावळ, मकरतोरण आणि कीर्तिमुख यांसारखे अलंकारिक घटक आहेत. मूर्तीच्या पायांची काही बोटे भग्न असून अधिष्ठानाच्या कोपऱ्यांनाही झीज झालेली आढळली.
संवर्धनानंतर मूर्तीच्या मूळ स्वरूपाचा अभ्यास करण्यास अधिक अनुकूल स्थिती निर्माण झाली. विशेषतः हात, आयुधे, आसन, अलंकार आणि प्रभावळ यांचा तुलनात्मक अभ्यास शक्य झाला.

संदर्भमूर्तींच्या आधारे केलेले पुनर्निर्माण
मूर्तीचे काही अवयव भग्न असल्यामुळे त्यांची पुनर्रचना करण्यासाठी परिसरातील समकालीन किंवा साधर्म्य असलेल्या शिल्पांचा संदर्भ घेण्यात आला. माणकेश्वर महादेव मंदिराच्या बाह्य भिंतीवरील कुंभभागात सरस्वतीच्या सहा प्रतिमा आढळतात. त्यांमध्ये हातांची ठेवण, आयुधे व लांछने यांत विविधता असली तरी काही प्रतिमांचे स्वरूप सदर मूर्तीशी तुलनात्मकदृष्ट्या अधिक जुळते.
या संदर्भमूर्तींमध्ये अक्षमाला, वीणा, पाश, अंकुश, पुस्तक/वेद, अभय किंवा वरदमुद्रा तसेच हंस किंवा मोर यांसारखी लांछने आढळतात. त्यामुळे मूर्तीच्या भग्न हात, आयुधे आणि पायाच्या बोटांची पुनर्रचना संदर्भाधारित पद्धतीने करण्यात आली.

सरस्वती प्रतिमांशी तुलनात्मक अभ्यास
मूर्तीच्या ओळखीच्या अभ्यासासाठी महाराष्ट्रातील विविध मध्ययुगीन मंदिरांमधील सरस्वतीच्या प्रतिमांचा तुलनात्मक संदर्भ घेण्यात आला आहे. पुंगळा, पिंपळगाव गोसावी, चारठाणा, लोहारा-भोसा, बालसाणे, पारोळ, निर्मळ, खिद्रापूर, पाटणे, पारनेर, ताकळी खेडे, भूतमुगळी, हळगरा, माणकेश्वर व बालसूर आदी ठिकाणच्या प्रतिमांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.
या प्रतिमांमध्ये सरस्वतीचे चतुर्भुज किंवा द्विभुज स्वरूप, आसनस्थ किंवा स्थानक मुद्रा, अक्षमाला, पुस्तक, वीणा, अंकुश, पाश, पद्म, अभय/वरदमुद्रा तसेच हंस हे प्रमुख मूर्तीशास्त्रीय घटक आढळतात. काही प्रतिमांमध्ये मोराचे लांछनही आढळते.
खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिरातील सरस्वतीच्या प्रतिमा विशेष महत्त्वाच्या आहेत. तेथे गजथर, जंघाभाग आणि स्तंभांवर सरस्वतीच्या अनेक प्रतिमा असून त्यांत पुस्तक, अक्षमाला, अंकुश, पाश आणि अभयमुद्रा यांसारखी आयुधे आढळतात. या प्रतिमांतील अलंकरण, आसनरचना आणि शिल्पशैली माणकेश्वर परिसरातील शिल्पांशी तुलनात्मक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतात.

‘सटवाई’ ते ‘सरस्वती’ : ओळखीचा प्रश्न
संवर्धनानंतर मूर्तीच्या शिल्पवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता तिच्या स्वरूपात सरस्वतीच्या प्रतिमांशी लक्षणीय साधर्म्य दिसून येते. विशेषतः चतुर्भुज रचना, आसन, हातातील आयुधांची संभाव्य मांडणी, प्रभावळ, अलंकार आणि संदर्भमूर्ती यांचा तुलनात्मक विचार केल्यास मूर्तीच्या मूळ प्रतिमाशास्त्रीय ओळखीचा पुनर्विचार करण्यास वाव मिळतो.
मात्र स्थानिक समाजाच्या धार्मिक श्रद्धेत ही मूर्ती दीर्घकाळ सटवाई देवी म्हणून पूजली गेली आहे. त्यामुळे मूर्तीशास्त्रीय ओळख आणि लोकश्रद्धेतील देवतारूप यांचा संघर्ष न करता दोन्ही स्तर स्वतंत्रपणे समजून घेणे आवश्यक आहे. एका प्राचीन प्रतिमेला कालांतराने स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार नवे देवतारूप प्राप्त होणे ही सांस्कृतिक परिवर्तनाची महत्त्वाची प्रक्रिया मानता येऊ शकते.

संवर्धनाचे सांस्कृतिक महत्त्व
मूर्तीवरील शेंदूर काढण्याची प्रक्रिया ही केवळ भौतिक स्वच्छता नसून शिल्पाच्या ऐतिहासिक व कलात्मक माहितीचे पुनराविष्काराचे साधन ठरली. शेंदूराचे थर हे एकीकडे मूर्तीच्या मूळ पृष्ठभागासाठी आव्हान ठरले असले तरी दुसरीकडे ते दीर्घकाळ चालत आलेल्या लोकभक्तीचे भौतिक दस्तऐवजही आहेत.
म्हणून संवर्धन करताना दोन बाबींचा समतोल आवश्यक आहे
१. मूर्तीचे ऐतिहासिक, कलात्मक व पुरातत्त्वीय स्वरूप जतन करणे.
२. स्थानिक समाजाच्या श्रद्धा, उपासना आणि जिवंत सांस्कृतिक परंपरांचा आदर राखणे.

निष्कर्ष
माणकेश्वर येथील सटवाई देवी मंदिरातील मूर्ती ही धार्मिक, पुरातत्त्वीय, कलात्मक आणि लोकसांस्कृतिक अशा चारही स्तरांवर महत्त्वपूर्ण आहे. मंदिर परिसराची शिलाहार–यादवकालीन स्थापत्यपरंपरा, सटवाईच्या लोकदेवतेच्या रूपातील उपासना, मूर्तीवरील दीर्घकालीन शेंदूरलेपन आणि वैज्ञानिक संवर्धनानंतर उघड झालेले मूर्तीशास्त्रीय घटक यांमुळे या प्रतिमेचा अभ्यास विशेष महत्त्वाचा ठरतो. तुलनात्मक शिल्पअभ्यासातून सदर मूर्तीमध्ये सरस्वतीच्या प्रतिमेशी साधर्म्य दर्शविणारे अनेक घटक निदर्शनास येतात. तथापि, स्थानिक धार्मिक परंपरेत ती सटवाई देवी म्हणूनच श्रद्धेने पूजली जात आहे. त्यामुळे या प्रतिमेचा अभ्यास करताना ‘मूर्तीशास्त्रीय ओळख’ आणि ‘लोकश्रद्धेतील देवतारूप’ हे दोन स्वतंत्र पण परस्परपूरक पैलू म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. या संवर्धनामुळे मूर्तीचे लपलेले कलात्मक वैशिष्ट्य समोर आले असून माणकेश्वरच्या धार्मिक-सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासाला नवीन दिशा मिळाली आहे. भविष्यात या मूर्तीचे शिल्पशास्त्रीय, पाषाणवैज्ञानिक, कालमानात्मक आणि तुलनात्मक अध्ययन अधिक व्यापक प्रमाणावर केल्यास तिच्या मूळ स्वरूपाविषयी अधिक निश्चित निष्कर्ष काढता येतील

 Jaya Gholwe-Wahane