एकचक्र सिद्धिविनायक, केळझर, वर्धा | विदर्भातील अष्टविनायक
वर्धा जिल्ह्यातील केळझर येथे टेकडीवर प्राचीन श्री सिद्धिविनायक गणेश मंदिर आहे. एकचक्र सिद्धिविनायक हे मंदिर विदर्भातील अष्टविनायकांपैकी एक महत्त्वाचे गणेशक्षेत्र मानले जाते. नागपूर-वर्धा राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ३ वर हे गाव वसले असून वर्ध्यापासून सुमारे २५ ते २७ कि.मी., तर नागपूरपासून सुमारे ५२ कि.मी. अंतरावर हे देवस्थान आहे.
ऐतिहासिक महत्त्व
केळझरचे प्राचीन नाव ‘एकचक्रनगर’ किंवा ‘एकचक्र नगरी’ असल्याची परंपरा आहे. महाभारतातील कथेनुसार, पांडव एकचक्र नगरीत वास्तव्याला असताना भीमाने बकासुर या राक्षसाचा वध केला. त्यामुळे केळझरचा संबंध महाभारतातील पांडव आणि बकासुराच्या कथेशी जोडला जातो. या संदर्भातील उल्लेख धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक आख्यायिकांमध्ये आढळतात.
वशिष्ठ पुराणातील उल्लेखानुसार, श्रीरामचंद्र प्रभूंचे गुरू वशिष्ठ ऋषी यांचे येथे वास्तव्य होते. त्यांनी आपल्या भक्ती व उपासनेसाठी येथे गणेशमूर्तीची स्थापना केली, अशी आख्यायिका आहे. काही परंपरांमध्ये या गणपतीचे नाव ‘वरद विनायक’ असेही सांगितले जाते. तसेच वर्धा नदीच्या निर्मितीशीही या आख्यायिकेचा संबंध जोडला जातो. मोगलांच्या काळातही केळझरला विशेष महत्त्व होते. गोंड राजा कोकशाह याच्याकडून खंडणी वसूल करण्यासाठी मोगलांच्या सैन्याचे मुख्यालय केळझर येथे असल्याचे संदर्भ ऐतिहासिक ग्रंथांमध्ये आढळतात.
केळझर किल्ला आणि गणेश कुंड
केळझरची टेकडी ऐतिहासिकदृष्ट्याही महत्त्वाची आहे. वाकाटकांच्या काळापासून या टेकडीवर भव्य किल्ला असल्याचे उल्लेख आढळतात. किल्ल्याला पाच बुरुज आणि माती-दगडांनी बांधलेला परकोट असल्याचे सांगितले जाते. किल्ल्याच्या परिसरात चौकोनी आकाराची सुंदर विहीर असून ती ‘गणेश कुंड’ या नावाने ओळखली जाते. भाविक या कुंडातील पाण्याचा तीर्थ म्हणून उपयोग करतात.
वाकाटकांनंतर प्रवर्धन राजाचे हे गाव मुख्यालय असल्याची नोंद इतिहासात आढळते. तसेच भोसले घराण्याशी संबंधित इतिहासानुसार, भोसले राजे कोल्हापूरहून नागपूरला स्थलांतरित होण्यापूर्वी केळझर येथे मुक्कामी राहिल्याचे उल्लेख आढळतात.
सिद्धिविनायकाची मूर्ती
केळझर येथील श्री सिद्धिविनायकाची मूर्ती शेंदूराने माखलेली असून तिची सोंड उजवीकडे वळलेली आहे. विविध स्रोतांमध्ये मूर्तीची उंची सुमारे चार ते साडेचार फूट असल्याचे नमूद केले आहे. शेंदूराचा थर असल्यामुळे मूर्तीवरील इतर बारकावे स्पष्टपणे दिसून येत नाहीत. ही गणेशमूर्ती नृत्याच्या मुद्रेत असल्याचे अभ्यासकांचे मत आहे.
उजव्या सोंडेची गणेशमूर्ती असल्यामुळे या गणपतीला ‘सिद्धिविनायक’ म्हणून ओळखले जाते. अत्यंत प्रसन्न आणि मनमोहक स्वरूपाची ही मूर्ती जागृत असल्याची भाविकांची श्रद्धा असून, हा गणपती नवसाला पावतो, अशीही स्थानिक मान्यता आहे. स्थानिक परंपरेनुसार या गणपतीला ‘एकचक्रा गणेश’ असेही संबोधले जाते.
धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व
अलीकडच्या काळापर्यंत येथील गणेश मंदिरात रेड्याचा बळी देण्याची प्रथा सुरू होती. मात्र, आता या प्रथेवर बंदी घालण्यात आली आहे.
गणेश चतुर्थी, गणेश जयंती, माघी संकष्टी चतुर्थी तसेच इतर धार्मिक उत्सव येथे भक्तिभावाने साजरे केले जातात. उत्सवांच्या काळात विदर्भातील विविध भागांतून भाविक दर्शनासाठी येतात.
केळझरचा एकचक्र सिद्धिविनायक हा केवळ श्रद्धेचे स्थान नसून महाभारतकालीन परंपरा, वशिष्ठ ऋषींशी संबंधित आख्यायिका, प्राचीन किल्ल्याचे अवशेष, गणेश कुंड आणि विदर्भाच्या सांस्कृतिक वारशाशी जोडलेले महत्त्वपूर्ण गणेशक्षेत्र आहे.
Vidarbha Darshan FB Page