मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग १८ –
महाराष्ट्रातील संस्थानांच्या मुद्रा – महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक आणि धार्मिक संस्थानांच्या मुद्रा हा इतिहास संशोधनासाठी अत्यंत मोलाचा, तरीही अल्प-अभ्यासलेला ऐवज आहे. ब्रिटिशांचे राज्य येण्यापूर्वी महाराष्ट्रात घडलेल्या बहुतांश महत्त्वाच्या घडामोडी या धार्मिक व सामाजिक स्वरूपाच्या होत्या. या मुद्रा केवळ प्रशासकीय शिक्के नसून, त्यांमध्ये अडीच-तीन हजार वर्षांपूर्वीचा इतिहास, वसाहतींचा विस्तार आणि तत्कालीन समाजजीवनातील संघर्षाचे प्रतिबंब कोरलेले आढळते.
१. संस्थानांच्या मुद्रांचे ऐतिहासिक महत्त्व
आजवर प्रसिद्ध झालेल्या संस्थानांच्या मुद्रांपैकी अत्यंत मोजक्या मुद्रा अभ्यासकांच्या हाती लागल्या आहेत. महाराष्ट्राच्या वसाहतीकरणाच्या टप्प्यात, नवीन वसाहती स्थापन करणाऱ्या आपल्या पूर्वजांचा आणि त्यांना विरोध करणाऱ्या स्थानिक समाजघटकांचा (दानव/अनार्य) जो संघर्ष झाला, त्याचा इतिहास या मुद्रांवरील मजकुरात पाहायला मिळतो.
२. प्रमुख संस्थानांच्या मुद्रा आणि त्यांचा भावार्थ
अ) श्री क्षेत्र करवीर (कोल्हापूर) संस्थानची मुद्रा
करवीर पीठाचे आध्यात्मिक व राजकीय महत्त्व या मुद्रेतून स्पष्ट होते. राजवाडे खंड ८ (पृष्ठ २२८) मध्ये या मुद्रेचा उल्लेख खालीलप्रमाणे आढळतो:
मुद्रा:
“त्र्यैलोक्याभयदात्रीश्रीकरवीरनरेश्वरी |
मुद्रा तस्याजगन्मातुर्वेर्वर्ती सकलेश्वरी”
अर्थ: तिन्ही लोकांमध्ये अभय देणारी, करवीर पिठाची स्वामिनी आणि संपूर्ण जगताची माता असणाऱ्या श्री महालक्ष्मीची (जगन्मातेची) ही मुद्रा सर्वशक्तिमान व सर्वोच्च अधिराज्य गाजवणारी आहे.
ब) श्री रामवरदायिनी संस्थान (किल्ले प्रतापगड) ची मुद्रा
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे श्रद्धास्थान असलेल्या किल्ले प्रतापगडावरील श्री भवानी (रामवरदायिनी) देवीच्या मुद्रेचा उल्लेख ‘रामदास आणि रामदासी’ मासिकात (वर्ष ३, अंक ५, पृष्ठ २९) मिळतो:
मुद्रा:
“श्रीराम वरदायनी विस्वमाता तु जननी द्रुष्ट दानवाचा काळ भक्तजना प्रतीपाळ”
अर्थ: संपूर्ण विश्वाची माता असणारी श्री रामवरदायिनी ही दुष्ट दानवांचा नाश करणारी आणि भक्तजनांचे निरंतर प्रतिपालन (संरक्षण) करणारी आहे.