मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग १९

मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग १९ –

मराठेशाहीतील शिक्के बनवणारे प्रसिद्ध भुरके घराणे : मराठेशाहीच्या काळात नव्या छत्रपतींचे राज्यारोहण असो किंवा पंतप्रधान (पेशवे) व इतर वरिष्ठ दर्जाच्या अधिकाऱ्यांना पदाची वस्त्रे प्रदान करण्याचा सोहळा असो; पदभार स्वीकारल्यानंतर त्यांच्या नावाचा अधिकृत ‘राजशिक्का’ किंवा ‘पदशिक्का’ सरकारकडून जारी केला जात असे. हा राजसत्ता आणि प्रशासकीय अधिकाराचा मुख्य पुरावा मानला जाई. हे अत्यंत जबाबदारीचे आणि कोरीव काम करणारे एक प्रसिद्ध सोनार घराणे म्हणजे ‘भुरके घराणे’. इतिहास संशोधक राजेश्री वा. वी. जोशी यांनी सातारच्या ऐतिहासिक संशोधनाद्वारे या घराण्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण योगदानावर महत्त्वपूर्ण प्रकाश टाकला आहे.
​
भुरके घराण्याचा मूळ इतिहास आणि टंकसाळीचा कौल –
​भुरके घराण्याचे मूळ गाव कोकणातील संगमेश्वर हे होते. हे घराणे मूळचे राजाश्रित सोनार घराणे म्हणून ओळखले जाई.
आदिलशाहीच्या कारकीर्दीत, इसवी सन १६५२ मध्ये या घराण्यातील पूर्वज विठसेटी बिन बादसेटी आणि हरसेटी बिन गणसेटी यांना संगमेश्वर येथील टंकसाळीत (Mint) रुपये आणि खुर्दा (नाणी) पाडण्याचा अधिकृत कौलनामा मिळाला होता.
धातूवर अचूक आणि सुबक कोरीव काम करण्याची त्यांची कला आदिलशाही काळापासूनच सिद्ध झालेली होती.
​
सातारा दरबारातील स्थान आणि शिक्के बनवण्याचा अधिकार –
​पुढे छत्रपती शाहू महाराजांच्या (सातारा) कारकीर्दीत या घराण्यातील तानसेट बिन सुडकसेट भुरके सातारला आले. शाहू महाराजांनी तानसेट भुरके यांना राजाश्रय देऊन सातारच्या टंकसाळेचा मुख्य अधिकार सुपूर्द केला. या टंकसाळीत तयार होणाऱ्या रुपयांवर आणि इतर नाण्यांवर मारले जाणारे कोरीव ठसे (Dies) तयार करण्याचे काम तानसेट यांच्याकडेच असे. नाण्याचा कोरीव ठसा आणि व्यक्ती/पदाचा कोरीव शिक्का तयार करणे हे काम एकाच कौशल्याचे असल्यामुळे, सातारा दरबारातील सर्व अधिकृत राजशिक्के तयार करण्याची महत्त्वाची जबाबदारीही तानसेट भुरके यांच्यावर सोपवण्यात आली.
​
वंशपरंपरा आणि गुणवत्ता तपासणीची पद्धत –
​तानसेट भुरके यांच्यानंतर हे जबाबदारीचे काम त्यांच्या वंशजांनी पुढे चालू ठेवले. तानसेट यांच्यानंतर त्यांचा मुलगा महादसेट, व त्यानंतर नातू बाळसेट यांनी ही परंपरा वंशपरंपरेने यशस्वीरीत्या सांभाळली. पुढे याच घराण्यात रामसेट भुरके नावाचे कर्तबगार पुरुष झाले (जन्म: १८ नोव्हेंबर १८१२). छत्रपती शहाजी महाराज यांनी ‘राजशक १६९, सोमकृत नाम संवत्सरे, चैत्र शु. १’ या दिवशी रामसेट भुरके यांना त्यांच्या उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल काही इनाम जमीन प्रदान केली होती.
​
गुणवत्ता तपासणीचा उपक्रम –
​छत्रपतींच्या आज्ञेने तयार केलेले शिक्के दरबारात पाठवण्यापूर्वी भुरके घराण्यात एक विशेष चाचणी घेतली जात असे,
​तयार झालेला प्रत्येक शिक्का सुबक व दोषरहित आहे की नाही, हे पाहण्यासाठी तो प्रथम एका वेगळ्या कागदावर उमटवून पाहिला जाई. शिक्क्याचा ठसा योग्य उमटल्याची पूर्ण खात्री पटल्यानंतरच तो शिक्का दरबारात पाठवला जात असे.

संग्रहातील दुर्मिळ शिक्के आणि ऐतिहासिक महत्त्व
​तानसेट भुरके हे छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात (राजशक ६७, रौद्रनाम संवत्सर) साताऱ्यात राजाश्रित झाले.
त्यामुळे त्या काळापूर्वीच्या पेशव्यांचे म्हणजेच बाळाजी विश्वनाथ, थोरले बाजीराव पेशवे आणि नानासाहेब पेशवे यांच्या काळातील शिक्क्यांचे कागद भुरके घराण्याच्या संग्रहात उपलब्ध होत नाहीत. मात्र, त्यांच्या संग्रहातून मराठेशाहीच्या अनेक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक बाबींवर प्रकाश पडतो.
​
‘शाहूनगर छापा’ शिक्का – भुरके घराण्याच्या संग्रहातील सर्वात जुना शिक्का “शाहू नगर छापा” असा मजकूर असलेला आढळतो. सातारा राजधानीत विक्रीसाठी येणाऱ्या कापडाच्या मालावर हा शिक्का मारला जात असे. मोडी लिपीतील ‘ण’ – नारायणराव पेशवे यांच्या शिक्क्यामध्ये ‘ण’ हे अक्षर मोडी लिपीत कोरलेले असल्याचे भुरके यांच्या संग्रहातील कागदांवरून स्पष्ट दिसते.
​
चिमणाजी माधवराव पेशवे यांचा शिक्का – चिमणाजी माधवराव पेशवे यांची कारकीर्द अत्यंत अल्प व नाममात्र होती. मात्र, त्यांच्या नावाचाही शिक्का प्रत्यक्ष तयार झाला होता, याचे महत्त्वपूर्ण पुरावे भुरके घराण्याच्या संग्रहातील कागदपत्रांवरून मिळतात.
​

संदर्भ – भारत इतिहास संशोधक मंडळ (षष्ठ संमेलन वृत्त, शक १८४०) – संशोधन: वा. वी. जोशी.

राम वाघोले