मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग ४ –
मराठेशाहीतील मुद्रांचे आकार, धातू आणि त्यांचे जतन – मराठेशाहीच्या काळात छत्रपती, पेशवे, सरदार आणि विविध अधिकाऱ्यांच्या मुद्रांना (शिक्यांना) अनन्यसाधारण महत्त्व होते. दस्तऐवज किंवा पत्र अस्सल असल्याचे आणि ते अधिकृत व्यक्तीकडूनच आल्याचे सिद्ध करण्यासाठी या मुद्रांचा वापर केला जाई. इतिहास संशोधकांनी प्रकाशित केलेल्या ऐतिहासिक साधनांमधून या मुद्रांचे स्वरूप, निर्मिती आणि वापराबाबतची रंजक माहिती समोर येते.
१. मुद्रांचे विविध आकार –
मराठेशाहीतील मुद्रांचे आकार विशिष्ट एकाच धाटणीचे नसून त्यात मोठी विविधता पाहायला मिळते. प्रत्येक व्यक्ती किंवा अधिकारी आपापल्या आवडीनुसार, हुद्द्यानुसार आणि पसंतीनुसार आपल्या मुद्रेचा आकार ठरवत असे.
संशोधकांनी ऐतिहासिक पत्रांमधील मुद्रांचे आकार जसेच्या तसे छापल्यामुळे आज आपल्याला त्यांचे विविध प्रकार अभ्यासता येतात. मराठेशाहीत प्रामुख्याने खालील आकाराच्या मुद्रा आढळतात:
भौमितिक आकार – गोल, वाटोळा, लंब-वर्तुळाकार, निमगोल, आयताकृती, चौकोन, षटकोण आणि अष्टकोन.
नैसर्गिक/अलंकृत आकार – बदामी, कुयरी (कैरीचा आकार), कमलपुष्पाकार आणि पिंपळपानाचा आकार.
२. वापरले जाणारे धातू आणि शाईची पद्धत
मुद्रा तयार करण्यासाठी टिकाऊ आणि कोरीव कामासाठी योग्य अशा निरनिराळ्या धातूंचा वापर केला जाई.
धातूं प्रकार – सोने, चांदी, तांबे, पितळ आणि रूपे यांसारख्या धातूंवर मुद्रांमधील मजकूर, चिन्हे किंवा बेलबुट्टी कोरली जात असे.
शाई तयार करण्याची पारंपरिक पद्धतींमध्ये मुद्रा उमटवण्यासाठी नेहमीच्या लिखाणाची काळी शाई वापरली जाई. ही शाई बनवण्यासाठी नाचणीचे शिरे करून ते काळजाने घोटून अतिशय गडद काळी शाई तयार करण्याची अत्यंत जुनी पद्धत अमलात होती.
३. कोरीव काम आणि छपाईची प्रक्रिया
धातूवर अक्षरे आणि चिन्हे खोलगट (खालच्या बाजूने) कोरली जात.
यामुळे जेव्हा मुद्रेला शाई लावून ती कागदावर उमटवली जाई, तेव्हा कोरीव अक्षरांचा भाग पांढरा (शाई नसलेला) राही आणि मुद्रेचा इतर सभोवतालचा भाग काळ्या शाईने उठून दिसे.
कधी कधी मुद्रा कागदावर अस्पष्ट दिसे या अस्पष्टतेची कारणे पुढीलप्रमाणे असावेत.
a. अनेकदा घाईघाईत अक्षरांच्या खोलगट भागातही शाई भरली जात असे, ज्यामुळे कागदावरील मुद्रा अस्पष्ट उमटे.
b. तांबे, पितळ यांसारखे धातू मऊ (मृदू) असल्याने, सततच्या वापराने कालांतराने त्यांची झीज होऊन त्या सपाट होत असत. त्यामुळे मजकूर पुसट दिसे आणि अखेर त्या मुद्रा बदलाव्या लागत.
c. याशिवाय, ज्या कागदावर मुद्रा उमटवली आहे, त्या कागदाची प्रत (गुणवत्ता) कशी आहे, यावरही मुद्रेची स्पष्टता अवलंबून असे.
४. मुद्रांचे जतन आणि कौटुंबिक विश्वासाचे स्थान –
ऐतिहासिक पत्रांवर तत्कालीन प्रमुख व्यक्तीचे ‘स्वदस्तुर’ (स्वतःची स्वाक्षरी/निषाण) म्हणून मुद्रेलाच मान होता. त्यामुळे या मुद्रांचे सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत काटेकोरपणे जतन केले जाई.
मुद्रा ही केवळ एक वस्तू नसून तो अधिकाराचा मुख्य पुरावा होती. त्यामुळे तिची काळजी घरातील दागिन्यांपेक्षाही अधिक घेतली जाई.
या मुद्रा सहसा घरातील मुख्य पत्नी किंवा कर्तबगार स्त्रीच्याच ताब्यात सुरक्षित ठेवल्या जात असत.
उदाहरणे:
छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळातील मुद्रा राजमाता जिजाऊ साहेबांच्या आणि नंतर महाराणी सोयराबाई/पुतळाबाई साहेबांच्या ताब्यात असत.
छत्रपती राजाराम महाराज यांच्या काळातील मुद्रा महाराणी ताराराणी साहेबांच्या ताब्यात असत.
मराठेशाहीतील मुद्रा या केवळ दस्तऐवजांवर शाई उमटवण्याचे साधन नव्हत्या, तर त्या तत्कालीन कला, धातूकाम, प्रशासकीय शिस्त आणि कौटुंबिक विश्वासार्हतेचे प्रतीक होत्या. विविध आकारांमधील सौंदर्य आणि अत्यंत सुरक्षिततेने केलेले जतन यांवरून शिवकाळ व पेशवेकाळातील प्रशासकीय पारदर्शकता स्पष्टपणे दिसून येते.
संदर्भ: ‘ऐतिहासिक पुरुषांच्या मुद्रा’ – पृ. १२४,
ग. ह. खरे यांचा ‘शिवाजी निबंधावली – शिवकालीन राजपत्रांची लेखन पद्धती’ हा लेख – पृ. ७०
वा. सी. बेंद्रे – ‘साधन चिकित्सा’ – पृ. १४७
राम वाघोले