मानाचा लाकडी गणपती, खामगाव, बुलढाणा –
बुलढाणा जिल्ह्यातील खामगाव शहराला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे. याच वारशातील एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान म्हणजे खामगावचा मानाचा लाकडी गणपती. सराफा बाजार परिसरातील अय्याची कोठी भागात हे गणपती मंदिर असून, शहरातील गणेशभक्तांसाठी या गणपतीला विशेष महत्त्व आहे.
या गणपतीची परंपरा सुमारे १३० ते १५० वर्षांपूर्वीची असल्याचे सांगितले जाते. दक्षिण भारतातून खामगाव येथे स्थायिक झालेल्या अय्या अर्थात आचारी समाजाने या गणपतीची स्थापना केल्याचे एक मत आहे. तर प्रचलित आख्यायिकेनुसार, खामगावातून वाहणाऱ्या बोर्डी नदीच्या पुराच्या पाण्यातून लाकडाची ही मूर्ती वाहत आली. तिचा आकार गणपतीच्या मूर्तीसारखा असल्याने नागरिकांनी ती बाहेर काढून तिची प्रतिष्ठापना केली, अशी स्थानिक कथा सांगितली जाते.
सुमारे सहा फूट उंच असलेली ही गणेशमूर्ती लाकडापासून तयार झालेली असून, तिच्यावर शेंदूर लावलेला आहे. मूर्तीचे वैशिष्ट्य आणि तिच्याशी जोडलेली जुनी परंपरा यामुळे हा गणपती खामगावच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनात विशेष स्थान राखून आहे.
गणेशोत्सवात या गणपतीला ‘मानाचा गणपती’ म्हणून विशेष मान दिला जातो. गणेशोत्सवाच्या काळात पूजाविधी तसेच विसर्जन मिरवणुकीत या गणपतीला अग्रक्रम देण्याची परंपरा असल्याचे सांगितले जाते. शहरातील इतर गणेश मंडळांच्या मिरवणुकीपूर्वी लाकडी गणपतीची मिरवणूक निघते, अशीही परंपरा आहे.
या गणपतीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे नदीत किंवा जलाशयात विसर्जन केले जात नाही. गणेशोत्सवातील मिरवणुकीनंतर मूर्ती पुन्हा मंदिरात आणून तिची प्रतिष्ठापना केली जाते. त्यामुळे वर्षानुवर्षे ही ऐतिहासिक मूर्ती जतन केली जात आहे.
मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला असून, सध्याच्या मंदिर परिसरात दर्शन मंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशी रचना पाहायला मिळते. अनेक वर्षांची परंपरा, वैशिष्ट्यपूर्ण लाकडी मूर्ती आणि गणेशोत्सवातील मान यामुळे खामगावचा लाकडी गणपती हा बुलढाणा जिल्ह्याच्या धार्मिक-सांस्कृतिक वारशातील एक आगळेवेगळे स्थान आहे.
Vidarbha Darshan
Written By: Vidarbha Darshan