मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग १४ –
मराठ्यांच्या इतिहासातील अस्सल मराठी साधनांचा अभ्यास करताना कागदांवर उमटवलेल्या मुद्रांमधुन मुद्रानिष्ठा आणि भावविश्वाचा अभ्यास आपणास घडुन येतो. पत्रांवर, आज्ञापत्रांवर आणि करारांवर उमटलेले शिक्के किंवा मुद्रा या केवळ प्रशासकीय मान्यतेचे साधन नसून ते तत्कालीन राज्यकर्ते आणि अधिकारी वर्गाच्या अंतर्मनाचा आरसा ठरतात. स्वराज्य स्थापनेच्या आणि विस्ताराच्या काळात ज्या ज्या महापुरुषांनी राजकीयदृष्ट्या आपापले शिक्के तयार केले, त्यांनी आपल्या मनातील श्रद्धा, निष्ठा, आदरभाव आणि तत्त्वज्ञान भाषेच्या माध्यमातून त्या छोट्याशा मुद्रेत सामावून घेण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न केला.
मुद्रानिर्मितीमागे केवळ अधिकाराचे प्रदर्शन नसून एक विशिष्ट जीवनमूल्य आणि वैचारिक अधिष्ठान दडलेले असल्याचे या शिक्क्यांमधील मजकुरावरून स्पष्ट होते.
१. मुद्रांमधील वैचारिक व भावनिक विविधतेची रूपे –
मराठेशाहीतील विविध राजपुरुष आणि अधिकाऱ्यांच्या मुद्रांचा सूक्ष्म अभ्यास केल्यास त्यातून प्रामुख्याने खालील भाव निदर्शनास येतात. अधिकारपद व गुणांची थोरवी – काही मुत्सद्दी व योद्ध्यांच्या शिक्क्यांतून त्यांना प्राप्त झालेल्या पदवीचा, पराक्रमाचा आणि कर्तृत्वाचा अभिमान दिसून येतो. गुरु, पिता व धन्याविषयी आसलेला पूज्यभाव, स्वतःच्या अस्तित्वापेक्षा आपल्या कुलधर्माला, जन्मदात्या पित्याला किंवा छत्रपतींसारख्या स्वामींना प्राधान्य देण्याची वृत्ती अनेक मुद्रांमध्ये आढळते. दैवतनिष्ठा व धार्मिक अधिष्ठान – स्वराज्य स्थापनेचे महान कार्य करताना आपण कोणत्या दैवताचे उपासक आहोत, हे दर्शवून दैवताच्या आशीर्वादानेच ही सत्ता चालत आहे, अशी धारणा मुद्रेतील आवाहनातून व्यक्त केली जाई.
२. छत्रपती शाहू महाराज काळ आणि अधिकारी वर्गाचे मुद्रा-विधान
छत्रपती शाहू महाराजांच्या कार्यकाळात स्वराज्याचा कारभार विस्तारत असताना, अष्टप्रधान मंडळ आणि विविध सरदारांना मोठ्या जबाबदाऱ्या सोपवण्यात आल्या होत्या. या अधिकारी वर्गाच्या मुद्रांमधून राजनिष्ठेसोबतच सद्गुरूनिष्ठा आणि दैवतांवरील अढळ श्रद्धा यांचे सुंदर मिश्रण पाहावयास मिळते. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे अष्टप्रधान मंडळातील अत्यंत महत्त्वाचे पद भूषवणारे राजेश्री श्रीनिवास परशुराम पंडित प्रतिनिधी यांची मुद्रा होय. त्यांच्या मुद्रेवर खालीलप्रमाणे मजकूर कोरलेला आढळतो:
“श्री आई आदिपुरुष श्री शाहू छत्रपती स्वामी कृपानिधी तस्य श्रीनिवास परशुराम प्रतिनिधी”
३. प्रतिनिधी घराण्याच्या मुद्रेचे सखोल विश्लेषण
या मुद्रेतील मजकुराचा बारकाईने विचार केल्यास प्रतिनिधी घराण्याची निष्ठा आणि श्रद्धास्थान स्पष्टपणे उलगडते:
‘श्री आई आदिपुरुष’ (आध्यात्मिक व कुलपरंपरागत निष्ठा): प्रतिनिधी घराण्यातील सर्व पुरुषांच्या मुद्रांमध्ये या नावाचा उल्लेख सातत्याने आढळतो.
‘आई आदिपुरुष’ हे या घराण्याचे पूज्य साधुपुरुष (कुलाधीश) मानले जातात. मूळ पुरुषाला त्यांच्याबद्दल अत्यंत पूज्यभाव वाटत असल्यामुळे, घराण्याच्या प्रत्येक पिढीने आपल्या अधिकृत मुद्रेत या दैवताचा/साधुपुरुषाचा नामोल्लेख करण्याची परंपरा जोपासली.
‘श्री शाहू छत्रपती स्वामी कृपानिधी’ (सर्वोच्च राजनिष्ठा): या शब्दांमधून छत्रपती शाहू महाराजांबद्दलचा अगाध भक्तीभाव आणि कृतज्ञता व्यक्त होते. छत्रपती हे केवळ राजा नसून कृपेचा सागर (‘कृपानिधी’) आहेत, असा भाव मनात ठेवून प्रशासकीय कार्य करण्याची त्यांची निष्ठा यातून स्पष्ट होते.
‘तस्य श्रीनिवास परशुराम प्रतिनिधी’ (नम्रता व अधिकारपद): ‘तस्य’ म्हणजे ‘त्यांचा (सेवक)’. छत्रपतींच्या कृपाछत्राखाली काम करणारा नम्र सेवक म्हणून श्रीनिवास परशुराम प्रतिनिधी यांनी स्वतःची ओळख निर्माण केली आहे.
४. मुद्रांचे ऐतिहासिक व प्रशासकीय महत्त्व
अशा प्रकारच्या मुद्रांमुळे केवळ दस्तऐवजाला कायदेशीर मान्यताच मिळत नसे, तर दस्तऐवज प्राप्त करणाऱ्या घटकाच्या मनात राजपुरुषांविषयी विश्वास, आदर आणि धडकी निर्माण होत असे. स्वतःच्या अधिकाराची व्याप्ती दाखवतानाच स्वामींची कृपा हीच आपली खरी शक्ती आहे, हा संदेश या मुद्रांच्या माध्यमातून जनमानसात पसरवला जात असे.
मराठ्यांच्या इतिहासातील या अस्सल साधनांचा आणि मुद्रांचा अभ्यास केल्यास, तत्कालीन राज्यकर्त्यांचे आणि त्यांच्या अधिकाऱ्यांचे राजकीय धोरण, धार्मिक श्रद्धा आणि स्वामीनिष्ठा यांचा एक तंतोतंत पट आपल्यासमोर उलगडतो.
राम वाघोले