कान्हेरी गुंफा आणि पोर्तुगीज –
पोर्तुगीजांनी १५३४ मध्ये साष्टी बेटाचा ताबा मिळवल्यानंतर कान्हेरीची लेणी त्यांच्या नियंत्रणाखाली आली. १५३४ ते १७३७ या काळात हा परिसर पोर्तुगीज प्रशासनाच्या आणि ख्रिश्चन मिशनऱ्यांच्या, विशेषतः फ्रान्सिसकन (Franciscan) पंथाच्या प्रभावाखाली होता. पोर्तुगीज दस्तऐवजांमध्ये कान्हेरी गुंफा या लेण्यांचा उल्लेख ‘पागोड दे कानारी’ (Pagode de Canari) असा आढळतो.
२. लेण्यांचे धार्मिक रूपांतर पोर्तुगीज मिशनरी फादर अँटोनियो दो पोर्तो यांनी या बौद्ध लेण्यांचे ख्रिश्चन प्रार्थनास्थळात रूपांतर करण्याचे प्रयत्न केले: चैत्यगृह (लेणे क्र. ३): या मुख्य लेण्याचा वापर पोर्तुगीजांनी चर्च म्हणून केला. येथील विशाल बुद्ध मूर्तींवर आणि स्तूपावर प्लास्टर लावून ते झाकून टाकण्यात आले होते. ख्रिश्चन चिन्हे: लेण्यांच्या प्रवेशद्वारांवर, खांबांवर आणि दर्शनी भागावर क्रॉस (Cross) कोरण्यात आले. आजही काही लेण्यांच्या छतावर किंवा भिंतींवर या खुणांचे अवशेष पाहायला मिळतात. अवर लेडी ऑफ पेल्हा (Our Lady of Pelha): डोंगरमाथ्यावरील काही लेण्यांमध्ये छोटे चॅपल किंवा प्रार्थनेची जागा तयार करण्यात आली होती, जिला ‘अवर लेडी ऑफ पेल्हा’ (किंवा पेन्हा) असे नाव देण्यात आले होते.
३. कोरीव कामावर झालेला परिणाम पोर्तुगीजांच्या ‘मूर्तीपूजा’ विरोधी धोरणामुळे लेण्यांमधील अनेक बौद्ध शिल्पांचे नुकसान झाले: अनेक बुद्ध मूर्तींचे चेहरे किंवा हात विद्रुप करण्यात आले. लेण्यांमधील भिंतींवर पांढऱ्या चुन्याचे (Whitewash) थर लावण्यात आले होते, जेणेकरून मूळ बौद्ध चित्रे आणि कोरीव काम दिसू नये. लेण्यांच्या मूळ रचनेत बदल करून तिथे ख्रिश्चन संतांच्या प्रतिमा किंवा वेदी (Altars) बसवण्यात आल्या होत्या.
४. युरोपियन प्रवाशांच्या नोंदी १६ व्या आणि १७ व्या शतकात भारतात आलेल्या अनेक युरोपियन प्रवाशांनी (उदा. डोम जोआओ डी कॅस्ट्रो, गार्सिया डी ओर्टा) कान्हेरीला भेट दिली होती. त्यांच्या लेखनात या लेण्यांचे वर्णन ‘एका डोंगरात कोरलेले भव्य शहर’ असे केले आहे आणि पोर्तुगीजांनी तिथे केलेल्या बदलांची नोंदही केली आहे.
५. मराठा विजय आणि शेवट १७३७ मध्ये मराठ्यांनी वसईच्या मोहिमेदरम्यान या लेण्यांवरून पोर्तुगीजांची सत्ता संपुष्टात आणली. त्यानंतर लेण्यांवरील प्लास्टरचे थर काढले गेले आणि मूळ बौद्ध वास्तुकला पुन्हा समोर आली, मात्र पोर्तुगीज काळात झालेल्या बदलांच्या खुणा आजही ऐतिहासिक पुराव्या म्हणून तिथे शिल्लक आहेत.
कान्हेरी लेण्यांमध्ये पोर्तुगीज काळातील क्रॉसच्या खुणा प्रामुख्याने खालील ठिकाणी पाहायला मिळतात:
१. लेणे क्रमांक ३ (मुख्य चैत्यगृह): या भव्य लेण्याच्या दर्शनी भागातील खांबांवर आणि प्रवेशद्वाराच्या वरच्या बाजूस काही ठिकाणी पुसटसे क्रॉस कोरलेले आढळतात. पोर्तुगीज काळात जेव्हा या लेण्याचा वापर चर्च म्हणून केला जात असे, तेव्हा हे बदल करण्यात आले होते.
२. लेणे क्रमांक १ आणि त्यासमोरील भाग: मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ असलेल्या काही दगडांवर आणि खांबांच्या वरच्या भागात क्रॉसच्या खुणा आहेत.
३. डोंगरमाथ्यावरील लहान लेणी: मुख्य लेण्यांच्या वरच्या बाजूला असलेल्या काही लहान लेण्यांमध्ये (जिथे ‘अवर लेडी ऑफ पेल्हा’ चॅपल असल्याचे मानले जाते) भिंतीवर क्रॉस कोरलेले दिसतात.
४. शिलालेखांजवळील खुणा: काही बौद्ध शिलालेखांच्या अगदी जवळ किंवा त्यांच्या वरच्या बाजूला पोर्तुगीजांनी स्वतःची धार्मिक चिन्हे कोरल्याचे ऐतिहासिक पुरावे आहेत. सध्याच्या काळात अनेक वर्षांच्या झिजण्यामुळे आणि नंतर झालेल्या संवर्धनामुळे हे क्रॉस अतिशय पुसट झाले आहेत. ते शोधण्यासाठी लेण्यांच्या खांबांचे आणि छताच्या कोपऱ्यांचे बारकाईने निरीक्षण करावे लागते.
येथे काही विश्वसनीय ऐतिहासिक संदर्भ दिले आहेत, ज्यामध्ये कान्हेरी लेण्यांवरील पोर्तुगीज कब्जा आणि त्यांच्या प्रभावाचे सविस्तर वर्णन आढळते:
१. मूळ पोर्तुगीज दस्तऐवज आणि समकालीन नोंदी Diogo do Couto (Decadas da Asia): १६ व्या शतकातील या प्रसिद्ध पोर्तुगीज इतिहासकाराने कान्हेरी लेण्यांचे सविस्तर वर्णन केले आहे. त्याने पोर्तुगीज मिशनऱ्यांनी लेण्यांचे चर्चमध्ये केलेले रूपांतर आणि तिथल्या बौद्ध मूर्तींबाबत घेतलेल्या भूमिकेची नोंद केली आहे. Garcia de Orta (Colóquios dos simples e drogas da India – 1563): या प्रसिद्ध पोर्तुगीज डॉक्टर आणि निसर्गशास्त्रज्ञाने कान्हेरीला भेट दिली होती. त्याने या लेण्यांना ‘विलक्षण मानवनिर्मित चमत्कार’ असे संबोधले आहे.
२. गॅझेटियर आणि सरकारी प्रकाशने Gazetteer of the Bombay Presidency (Volume XIV – Thana, 1882): ठाणे जिल्ह्याच्या या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कान्हेरी लेण्यांचा इतिहास आणि पोर्तुगीज काळातील बदलांचा (विशेषतः लेणे क्र. ३ मधील हस्तक्षेपाचा) सविस्तर उल्लेख आहे. Archaeological Survey of India (ASI) Reports: कान्हेरी लेण्यांच्या संदर्भातील ए.एस.आय. च्या वार्षिक अहवालांमध्ये पोर्तुगीज कालीन बांधकामे आणि नंतर मराठा काळात झालेल्या बदलांचे पुरावे नमूद केले आहेत.
३. आधुनिक इतिहासकारांची पुस्तके The Christian Antiquities of Salsette Island – Father H. Heras: या पुस्तकात साष्टी बेटावरील ख्रिश्चन इतिहासाचे विश्लेषण करताना कान्हेरीमधील पोर्तुगीज धार्मिक स्थळांचा संदर्भ दिला आहे. The Caves of Kanheri – Shobhana Gokhale: डॉ. शोभना गोखले यांनी कान्हेरीतील शिलालेख आणि इतिहासावर सखोल संशोधन केले आहे. त्यांच्या लेखनात पोर्तुगीज काळात लेण्यांच्या झालेल्या वापराचे संदर्भ मिळतात. Portuguese Sea-borne Empire – C.R. Boxer: पोर्तुगीजांच्या भारतातील धार्मिक आणि राजकीय धोरणांचा अभ्यास करण्यासाठी हे एक महत्त्वाचे पुस्तक आहे, ज्यातून त्यांच्या मिशनरी कार्याची पार्श्वभूमी समजते.
४. प्रवासवर्णने Travels of Pietro Della Valle (17th Century): इटालियन प्रवासी पिएत्रो डल्ला वैले याने १६२३ मध्ये या भागाला भेट दिली होती आणि पोर्तुगीज नियंत्रणाखालील लेण्यांच्या स्थितीचे वर्णन केले आहे.
पोर्तुगीज कब्जा आणि त्यांच्या प्रभावाचे सविस्तर वर्णन:
१. मूळ पोर्तुगीज दस्तऐवज आणि समकालीन नोंदी Diogo do Couto (Decadas da Asia): १६ व्या शतकातील या प्रसिद्ध पोर्तुगीज इतिहासकाराने कान्हेरी लेण्यांचे सविस्तर वर्णन केले आहे. त्याने पोर्तुगीज मिशनऱ्यांनी लेण्यांचे चर्चमध्ये केलेले रूपांतर आणि तिथल्या बौद्ध मूर्तींबाबत घेतलेल्या भूमिकेची नोंद केली आहे. Garcia de Orta (Colóquios dos simples e drogas da India – 1563): या प्रसिद्ध पोर्तुगीज डॉक्टर आणि निसर्गशास्त्रज्ञाने कान्हेरीला भेट दिली होती. त्याने या लेण्यांना ‘विलक्षण मानवनिर्मित चमत्कार’ असे संबोधले आहे.
२. गॅझेटियर आणि सरकारी प्रकाशने Gazetteer of the Bombay Presidency (Volume XIV – Thana, 1882): ठाणे जिल्ह्याच्या या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कान्हेरी लेण्यांचा इतिहास आणि पोर्तुगीज काळातील बदलांचा (विशेषतः लेणे क्र. ३ मधील हस्तक्षेपाचा) सविस्तर उल्लेख आहे. Archaeological Survey of India (ASI) Reports: कान्हेरी लेण्यांच्या संदर्भातील ए.एस.आय. च्या वार्षिक अहवालांमध्ये पोर्तुगीज कालीन बांधकामे आणि नंतर मराठा काळात झालेल्या बदलांचे पुरावे नमूद केले आहेत.
३. आधुनिक इतिहासकारांची पुस्तके The Christian Antiquities of Salsette Island – Father H. Heras: या पुस्तकात साष्टी बेटावरील ख्रिश्चन इतिहासाचे विश्लेषण करताना कान्हेरीमधील पोर्तुगीज धार्मिक स्थळांचा संदर्भ दिला आहे. The Caves of Kanheri – Shobhana Gokhale: डॉ. शोभना गोखले यांनी कान्हेरीतील शिलालेख आणि इतिहासावर सखोल संशोधन केले आहे. त्यांच्या लेखनात पोर्तुगीज काळात लेण्यांच्या झालेल्या वापराचे संदर्भ मिळतात. Portuguese Sea-borne Empire – C.R. Boxer: पोर्तुगीजांच्या भारतातील धार्मिक आणि राजकीय धोरणांचा अभ्यास करण्यासाठी हे एक महत्त्वाचे पुस्तक आहे, ज्यातून त्यांच्या मिशनरी कार्याची पार्श्वभूमी समजते.
४. प्रवासवर्णने Travels of Pietro Della Valle (17th Century): इटालियन प्रवासी पिएत्रो डल्ला वैले याने १६२३ मध्ये या भागाला भेट दिली होती आणि पोर्तुगीज नियंत्रणाखालील लेण्यांच्या स्थितीचे वर्णन केले आहे.
©️श्रीकांत सोमण