विदर्भातील गौरी/महालक्ष्मी उत्सव –
गणेशोत्सवाच्या काळात विदर्भातील अनेक घरांमध्ये मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जाणारा उत्सव म्हणजे गौरी किंवा महालक्ष्मी उत्सव. महाराष्ट्राच्या विविध भागांत या उत्सवाच्या परंपरा वेगवेगळ्या असल्या, तरी विदर्भातील महालक्ष्मी उत्सवाला एक स्वतंत्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक ओळख आहे.
गणेश चतुर्थीनंतर साधारणपणे ज्येष्ठा गौरींचे आगमन होते. अनेक कुटुंबांत गौरींना महालक्ष्मीचे स्वरूप मानले जाते. काही घरांमध्ये ज्येष्ठा-कनिष्ठा अशा दोन महालक्ष्मींची स्थापना केली जाते. घरातील परंपरेनुसार महालक्ष्मींचे मुखवटे, मूर्ती किंवा विशिष्ट पद्धतीने तयार केलेले स्वरूप सजवून त्यांची पूजा केली जाते. महालक्ष्मींच्या आगमनाच्या दिवशी घरात उत्साहाचे वातावरण असते. महालक्ष्मींसाठी आकर्षक आसन तयार केले जाते. साडी, दागिने, फुले, हार, गजरे आणि विविध अलंकारांनी त्यांची सुंदर सजावट केली जाते. काही घरांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने धान्याची राशी तयार करून त्यावर महालक्ष्मींचे मुखवटे विराजमान केले जातात.
विदर्भातील महालक्ष्मी भोजनाची खासियत :
महालक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी तयार केला जाणारा नैवेद्य हा या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य. घरातील उपलब्ध स्थानिक भाज्या, डाळी, कडधान्ये आणि इतर पदार्थांपासून विविध प्रकारचे पारंपरिक पदार्थ बनवले जातात. अनेक कुटुंबांत १६ भाज्या, १६ चटण्या आणि विविध पक्वान्न तयार करण्याची परंपरा आहे. पुरणपोळी, भात, आमटी, विविध भाज्या, कोशिंबिरी, चटण्या, कुरडई, पापड आणि इतर पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो.
महालक्ष्मींच्या पूजेदरम्यान घरातील महिला पारंपरिक पद्धतीने पूजा-अर्चा करतात. अनेक कुटुंबांत या दिवशी सुवासिनींना भोजनासाठी बोलावले जाते. हळदी-कुंकू, ओटी भरणे आणि साडी-दागिन्यांनी महालक्ष्मींची सजावट करणे अशा प्रथा आजही अनेक घरांत जपल्या जात आहेत.
परंपरेतून जपला जाणारा वारसा :
विदर्भातील गौरी-महालक्ष्मी उत्सव हा केवळ धार्मिक विधी नाही, तर कुटुंब, परंपरा, पाककला आणि लोकसंस्कृती यांना जोडणारा उत्सव आहे. आजच्या बदलत्या जीवनशैलीतही अनेक कुटुंबे आपल्या पूर्वजांकडून आलेल्या परंपरा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतात.
गावागावांनुसार महालक्ष्मींची स्थापना, सजावट, पूजा आणि नैवेद्याच्या पद्धतींमध्ये काही फरक दिसून येतो. याच विविधतेमुळे विदर्भातील गौरी/महालक्ष्मी उत्सव अधिक समृद्ध आणि वैशिष्ट्यपूर्ण वाटतो.
महालक्ष्मींचे आगमन म्हणजे घरात समृद्धी, सौभाग्य आणि आनंदाचे स्वागत मानले जाते. त्यामुळे या काही दिवसांत घराघरांत भक्तीबरोबरच उत्साह, आपुलकी आणि पारंपरिक संस्कृतीचे सुंदर दर्शन घडते.