भृशुंड गणेश, मेंढा, भंडारा | विदर्भातील अष्टविनायक –
भंडारा जिल्ह्यातील मेंढा येथील भृशुंड गणेश मंदिर विदर्भातील अष्टविनायकांपैकी एक मानले जाते. हा गणपती स्थानिक लोकांमध्ये “मेंढ्याचा गणपती” म्हणून प्रसिद्ध आहे. या गणेशमूर्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचे ऋषीस्वरूप. मूर्तीला दाढी आणि मिशा असून त्यामुळे ही मूर्ती इतर गणेशमूर्तींपेक्षा वेगळी आणि दुर्मीळ ठरते.
भंडारा शहरालगतच्या मेंढा वस्तीमध्ये हे प्राचीन गणेश मंदिर आहे. भंडारा शहरापासून सुमारे ३० किलोमीटर अंतरावर मेंढा हे प्राचीन गाव असून या परिसराचे प्राचीन नाव शांडिल्यग्राम असल्याचा उल्लेख आढळतो. येथील भृशुंड गणेशाची मूर्ती सुमारे आठ फूट उंच आणि चार फूट रुंद आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, या मूर्तीची स्थापना इ.स. ११३० च्या सुमारास झाली असावी, असा अंदाज आहे. मात्र, पुरातत्त्व विभागाच्या मते ही मूर्ती यादवकालीन, म्हणजेच इ.स. १२व्या शतकातील असण्याची शक्यता आहे.
मूर्तीवर मोठ्या प्रमाणात शेंदूर लेपलेला असल्यामुळे तिचे अनेक बारकावे स्पष्टपणे दिसत नाहीत. गणेशमूर्ती चतुर्भुज असून एका हातात परशू आणि दुसऱ्या हातात मोदक असल्याचे दिसते. मस्तकावर पाच फण्यांचा नाग छत्र धरून उभा आहे. या पाच फण्यांच्या नागामुळे मूर्तीला एक आगळे वैशिष्ट्य प्राप्त झाले आहे. या मूर्तीची सोंडही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. दोन्ही भुवयांच्या मधून सोंड पुढे आलेली असून ती पोटाकडे वळलेली दिसते. गणेशमूर्तीला ऋषी-मुनींप्रमाणे दाढी आणि मिशा आहेत. त्यामुळे भृशुंड गणेशाची ही मूर्ती अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि दुर्मीळ मानली जाते.
या गणपतीबाबत एक आख्यायिका सांगितली जाते की, महर्षी भृशुंड ऋषींचा आश्रम या परिसरात होता. त्यांनी येथे कठोर तपश्चर्या केली आणि ते स्वतः गणपतीरूप झाले. त्यांच्या तपश्चर्येचे प्रतीक म्हणून ही गणेशमूर्ती येथे प्रकट झाली, अशी स्थानिक श्रद्धा आहे.
मूर्ती उंदरावर आरूढ असून गणेश वामललितासनात विराजमान असल्याचे वर्णन आढळते. मूर्तीवर शेंदूराचा थर असल्यामुळे तिचे मूळ शिल्पकाम आणि सूक्ष्म कलाकुसर पूर्णपणे स्पष्ट होत नाही. मात्र, दाढी-मिशा, पाच फण्यांचा नाग आणि वैशिष्ट्यपूर्ण सोंड यांमुळे ही मूर्ती भाविकांचे आणि इतिहासप्रेमींचे विशेष लक्ष वेधून घेते.
देवळाच्या बाहेर हनुमानाचे मंदिरही आहे. मंदिरापासून सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर पूर्वेला पवित्र वैनगंगा नदी आहे. या नदीच्या परिसरात आंभोरा, पवनी, कोरंभी आदी प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रे आहेत.
वैनगंगा नदीच्या परिसरातील या गणेश मंदिराचा इतिहास काही दुर्मीळ पुस्तकांमध्ये आढळतो. दरवर्षी माघ चतुर्थीला येथे मोठी यात्रा भरते. या यात्रेसाठी विदर्भातील विविध भागांतून मोठ्या संख्येने गणेशभक्त आणि भाविक येथे येतात.
भृशुंड गणेश, मेंढा हे आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण ऋषीस्वरूप मूर्तीमुळे विदर्भातील प्राचीन आणि उल्लेखनीय गणेशस्थळांपैकी एक आहे. दाढी-मिशा असलेली, मस्तकावर पाच फण्यांचा नाग असलेली आणि वैशिष्ट्यपूर्ण सोंडेची रचना असलेली ही मूर्ती विदर्भाच्या प्राचीन धार्मिक व सांस्कृतिक वारशाची एक अनोखी ओळख आहे