श्री विष्णू मंदिर सातगाव भुसारी –
सातगाव भुसारी येथील प्राचीन चालुक्यकालीन श्री विष्णू मंदिर हे या संपूर्ण मंदिर समूहातील सर्वात प्रमुख, भव्य आणि वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना असलेले मंदिर आहे. हे मंदिर साधारणपणे १२ व्या ते १३ व्या शतकातील (यादव किंवा चालुक्य काळातील) मानले जाते आणि सध्या हे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाद्वारे (ASI) राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्मारक म्हणून संरक्षित आहे.
या विष्णू मंदिराची सविस्तर वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
१. ताराकृती आराखडा (Star-shaped Architecture):
या मंदिराचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे याचे गर्भगृह आणि बाह्य भिंती ताराकृती (नक्षत्राच्या आकाराच्या) रचनेत बांधल्या आहेत. या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेमुळे दिवसाच्या वेगवेगळ्या प्रहरांत सूर्याच्या प्रकाशकिरणांमुळे मंदिराच्या बाहेरील कोरीव कामावर प्रकाश-सावलीचा अतिशय विलोभनीय खेळ पाहायला मिळतो.
२. हेमाडपंथी आणि भूमीज स्थापत्यशैली:
हे संपूर्ण मंदिर कोणत्याही प्रकारच्या चुन्याचा किंवा मातीचा वापर न करता, केवळ एकावर एक दगड अचूकपणे रचून (दगडी इंटरलोकिंग पद्धतीने) उभारण्यात आले आहे. ही ‘भूमीज’ किंवा ‘हेमाडपंथी’ स्थापत्यशैलीची एक अद्भुत कलाकृती आहे.
३. गर्भगृह आणि मूर्तीची सद्यस्थिती:
मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात एकेकाळी भगवान विष्णूची अत्यंत देखणी मूर्ती प्रतिष्ठित होती. परंतु ऐतिहासिक आक्रमणांमुळे किंवा काळाच्या ओघात ही मुख्य मूर्ती भग्न झाली आहे. सध्या तेथे केवळ भगवान विष्णूंचे वाहन असलेल्या ‘गरुडा’च्या पाठीवर विष्णूच्या चरणांचे (पायांचे) अवशेष शिल्लक राहिलेले पाहायला मिळतात.
४. भव्य कोरीव खांब (Pillars and Mandapa):
मंदिराला एक मोठा अंतराळ (प्रवेश मार्ग) आणि सभामंडप आहे. या सभामंडपातील पाषाणी खांब अत्यंत नक्षीदार आहेत. खांबांवर देवी-देवता, यक्ष, गंधर्व, वादक आणि विविध मुद्रांमधील नर्तिकांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. खांबांच्या पायथ्याशी हत्तींच्या रांगा (गजथर) आणि कीर्तिमुखांच्या सुंदर आकृत्या कोरल्या आहेत.
५. प्रवेशद्वाराची कलाकुसर (Doorframe):
गर्भगृहाचे मुख्य प्रवेशद्वार (द्वारशाखा) अत्यंत देखणे आहे. त्यावर अनेक थर (शाखा) असून त्यामध्ये अतिशय बारीक कोरीव काम केले आहे. प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर आणि वरच्या भागात पौराणिक प्रसंग, द्वारपाल आणि विष्णूच्या विविध रूपांचे अंकन पाहायला मिळते.
६. छतावरील नक्षीकाम (Ceiling):
सभामंडपाचे छत (वितान) हे चक्राकार आणि घुमटाकार असून, त्याच्या मध्यभागी दगडात कोरलेले उमललेले कमळ आणि अत्यंत क्लिष्ट भौमितिक आकृत्या प्राचीन शिल्पकारांच्या अचाट कौशल्याची साक्ष देतात.
पर्यटनासाठी माहिती:
पत्ता: प्राचीन चालुक्य श्री विष्णू मंदिर, सातगाव भुसारी, तालुका चिखली, जिल्हा बुलढाणा, महाराष्ट्र (४४३२०१).
हे ठिकाण चिखली शहरापासून साधारणपणे ९ ते १० किमी अंतरावर आहे. इतिहासप्रेमी, वास्तुविशारद आणि पर्यटकांसाठी हे एक अत्यंत शांत आणि अभ्यासपूर्ण ठिकाण आहे.
Photo – Kunal Purushottam Rajput