भारताबाहेरची गणेशरूपे भाग २

भारताबाहेरची गणेशरूपे भाग २ –

आपल्यासाठी गणपती म्हटलं की डोळ्यांसमोर सहज एक परिचित प्रतिमा उभी राहते. गजमुख, लंबोदर, चार हात, हातात मोदक, अंकुश, पाश, पायाशी मूषक. पण भारताच्या सीमा ओलांडून गणपतीच्या प्रतिमेचा प्रवास पाहिला, तर हे परिचित रूप अनेक ठिकाणी बदलताना दिसते. नाव बदलते. आसन बदलते. हातातील आयुधे बदलतात. त्याच्याशी जोडलेल्या श्रद्धा बदलतात. काही ठिकाणी तो ज्ञानाचा देव आहे. काही ठिकाणी व्यापाराचा संरक्षक. काही ठिकाणी प्रेम आणि सौख्याशी जोडलेला देव. तर बौद्ध तांत्रिक परंपरांमध्ये त्याची प्रतिमा अगदी वेगळ्या स्वरूपात दिसते. गणपतीची ही रूपे केवळ धार्मिक प्रसाराची कथा सांगत नाहीत. भारत आणि आशियातील प्राचीन समुद्री व्यापारमार्ग, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि धार्मिक विचारांचा प्रवासही त्यातून दिसतो.भारताबाहेरची गणेशरूपे भाग २.

व्हिएतनाम – चंपा शिल्पपरंपरेतील गणेश
व्हिएतनाममधील प्राचीन चंपा राज्याच्या शिल्पकलेत गणेशाला विशेष स्थान होते. मध्य व्हिएतनाममधील माय सॉन येथील मंदिरसमूहातून सापडलेल्या गणेशमूर्ती आज दा नांग येथील Museum of Cham Sculpture मध्ये जतन करण्यात आल्या आहेत. विशेषतः इ.स. ७व्या ते ८व्या शतकातील गणेशप्रतिमा अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. या मूर्तींकडे पाहिले की भारतीय गणेशाची मूलभूत ओळख कायम असली तरी तिची शिल्पभाषा वेगळी असल्याचे जाणवते. स्थानिक वाळूच्या दगडातून घडविलेली ही प्रतिमा शरीराच्या प्रमाणबद्धतेत, अलंकारांत आणि मुखाकृतीत चंपा कलाशैलीचे वैशिष्ट्य घेऊन येते.

चीनच्या पश्चिम सीमेजवळ, रेशीम मार्गावरील गणेश
गणेशाचा सर्वांत रोचक प्रवास कदाचित मध्य आशियातील प्राचीन व्यापारी मार्गांवर दिसतो. आजच्या चीनमधील शिनजियांग प्रांतात, प्राचीन खोतान परिसरातील पियाल्मा येथे इ.स. ६व्या ते ७व्या शतकातील गणेशप्रतिमा सापडली आहे. ही प्रतिमा आज न्यूयॉर्कमधील Metropolitan Museum of Art मध्ये आहे. ही मूर्ती आकाराने लहान आहे. स्टुकोमध्ये घडविलेल्या या प्रतिमेवर रंगाचे अंशही दिसतात. विशेष म्हणजे या गणेशाच्या चेहऱ्यात मानवी भाव स्पष्टपणे जाणवतात. खोतान हे रेशीम मार्गावरील महत्त्वाचे केंद्र होते. बौद्ध धर्म, भारतीय धार्मिक विचार आणि मध्य आशियातील संस्कृती यांचा येथे सतत संपर्क होत होता. प्रवाशांसाठी आणि व्यापाऱ्यांसाठी विघ्न दूर करणाऱ्या देवतेची कल्पना स्वाभाविकपणे महत्त्वाची ठरली असावी. Metropolitan Museum च्या नोंदीतही या प्रतिमेचा संबंध अशाच धार्मिक आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीशी जोडला आहे.

कंबोडिया – ख्मेर शिल्पकलेतील गणेश
कंबोडियातील प्राचीन ख्मेर साम्राज्याच्या मंदिरांमध्येही गणेशाच्या प्रतिमा आढळतात. शिवोपासनेशी संबंधित मंदिरपरंपरेत गणेशाचा समावेश झाल्याचे दिसते. अंगकोरपूर्व आणि अंगकोरकालीन शिल्पपरंपरेत भारतीय धार्मिक कल्पना स्थानिक कलाभाषेत रूपांतरित झाल्या. ख्मेर गणेशाच्या प्रतिमांकडे पाहताना शरीराची घनता, अलंकारांची मांडणी आणि दगडावर केलेले शिल्पांकन भारतीय मूर्तींपेक्षा वेगळे वाटते.येथे गणेश भारतातून आलेला देव नसून ख्मेर धार्मिक विश्वाचा एक भाग बनलेला दिसतो.

पाकिस्तान – स्वात खोऱ्यातील चतुर्भुज गणेश
चतुर्भुज गणेश दोन सिंहांवर विराजमान असलेली ही लहान पण अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण कांस्यप्रतिमा इ.स. ९व्या–१०व्या शतकाच्या प्रारंभीची आहे. तिचे उगमस्थान पाकिस्तानच्या तत्कालीन Northwest Frontier Province, बहुधा स्वात खोरे असे The Metropolitan Museum of Art नोंदवते. कांस्यावर केलेले रौप्य जडावकाम (silver inlay) या मूर्तीचे विशेष वैशिष्ट्य आहे. अवघ्या १०.८ सेमी उंचीची ही प्रतिमा आकाराने लहान असली तरी तिच्या आसनरचनेमुळे आणि सिंहांच्या प्रतिमांमुळे वेगळी भासते.

इंडोनेशिया – जकार्तातील गणेश
इ.स. १८६५ च्या सुमारास जकार्ता येथे नोंदवलेली ही गणेशप्रतिमा इंडोनेशियातील गणेशोपासनेच्या इतिहासाचा एक महत्त्वाचा दृश्य संदर्भ आहे. इ.स. १८६५ च्या सुमारास या प्रतिमेची नोंद/छायाचित्रण झालेले दिसते; त्या काळात डच ईस्ट इंडिजमधील प्राचीन हिंदू-जावानी शिल्पांचे दस्तऐवजीकरण मोठ्या प्रमाणावर होत होते. Rijksmuseumच्या संग्रहात जावा आणि बटाव्हिया परिसरातील अशा गणेशप्रतिमांचे १९व्या शतकातील छायाचित्रण जतन झाले आहे.

या सर्व प्रतिमा पाहिल्यानंतर एक गोष्ट लक्षात येते. गणेशाची उपासना भारताबाहेर गेली. पण ती फक्त एका देवतेची प्रतिमा घेऊन गेली नाही. ती आपल्याबरोबर कथा घेऊन गेली. धार्मिक संकल्पना घेऊन गेली. व्यापारी आणि समुद्री मार्गांची स्मृती घेऊन गेली. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे. प्रत्येक नव्या भूमीने गणेशाला आपल्या पद्धतीने स्वीकारले. एका देवतेचा प्रवास म्हणजे केवळ एका धर्माचा प्रसार नसतो. तो प्रतिमा, कल्पना, श्रद्धा आणि संस्कृती यांच्या प्रवासाचीही कथा असते. गणपतीच्या या विविध रूपांकडे पाहताना आपल्या परिचयातील गजमुखी देवतेची प्रतिमा अधिक व्यापक होत जाते.

संदर्भ :
Robert L. Brown, Ganesh: Studies of an Asian God
T. A. Gopinatha Rao, Elements of Hindu Iconography
Alice Getty, Gaṇeśa: A Monograph on the Elephant-Faced God .
National Museum of Asian Art, Smithsonian .
Metropolitan Museum of Art .
https://commons.wikimedia.org/…/File%3AGanesh%2C_My_Son…
https://www.metmuseum.org/art/collection/search/39950
https://www.metmuseum.org/art/collection/search/38159
https://www.metmuseum.org/art/collection/search/38985
https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/set/ganesha

आठवणी इतिहासाच्या