भारताबाहेरची गणेशरूपे

भारताबाहेरची गणेशरूपे –

आपल्यासाठी गणपती म्हटलं की डोळ्यांसमोर सहज एक परिचित प्रतिमा उभी राहते. गजमुख, लंबोदर, चार हात, हातात मोदक, अंकुश, पाश, पायाशी मूषक. पण भारताच्या सीमा ओलांडून गणपतीच्या प्रतिमेचा प्रवास पाहिला, तर हे परिचित रूप अनेक ठिकाणी बदलताना दिसते. भारताबाहेरची गणेशरूपे नाव बदलते. आसन बदलते. हातातील आयुधे बदलतात. त्याच्याशी जोडलेल्या श्रद्धा बदलतात. काही ठिकाणी तो ज्ञानाचा देव आहे. काही ठिकाणी व्यापाराचा संरक्षक. काही ठिकाणी प्रेम आणि सौख्याशी जोडलेला देव. तर बौद्ध तांत्रिक परंपरांमध्ये त्याची प्रतिमा अगदी वेगळ्या स्वरूपात दिसते. गणपतीची ही रूपे केवळ धार्मिक प्रसाराची कथा सांगत नाहीत. भारत आणि आशियातील प्राचीन समुद्री व्यापारमार्ग, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि धार्मिक विचारांचा प्रवासही त्यातून दिसतो.

जावा आणि बाली – इंडोनेशियाचा गणेश – 
इंडोनेशियातील जावा आणि बाली येथे गणेशाच्या अनेक प्राचीन प्रतिमा आढळतात. हिंदू धर्म आणि भारतीय सांस्कृतिक परंपरांचा प्रभाव समुद्री मार्गाने आग्नेय आशियात पोहोचला आणि तेथील स्थानिक कलापरंपरेत गणेशाचे स्वतःचे वेगळे रूप विकसित झाले. याचे एक महत्त्वाचे उदाहरण म्हणजे मध्य जावामधील प्रांबानन मंदिरसमूहातील गणेश प्रतिमा. ९व्या शतकात उभारलेल्या प्रांबाननच्या शिवमंदिरात गणेशाला शिवपुत्र म्हणून स्वतंत्र स्थान दिले आहे. ही प्रतिमा भारतीय मूर्तिशास्त्रीय परंपरेशी संबंधित असली, तरी तिच्या शिल्पभाषेत जावानी शैली स्पष्टपणे दिसते. विशाल शरीर, शांत मुद्रा आणि दगडातील गंभीर अभिव्यक्ती या प्रतिमेचे वैशिष्ट्य आहे. प्रांबानन हे प्राचीन जावामधील हिंदू स्थापत्याचे महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते. जावा आणि बालीतील अनेक गणेश प्रतिमा मंदिराच्या प्रवेशाजवळ किंवा पर्वतीय प्रदेशात आढळतात. स्थानिक श्रद्धेनुसार गणेश हा केवळ विघ्नहर्ता नसून ज्ञान आणि संरक्षणाशीही जोडला गेला.

थायलंड – फ्रा फिकानेट – 
थायलंडमध्ये गणपतीला फ्रा फिकानेट किंवा फ्रा फि गणेट या नावाने ओळखले जाते. भारतीय गणेशाच्या तुलनेत थाई समाजातील त्याचे स्थान काहीसे वेगळे आहे. कला, नाट्य, संगीत, शिक्षण आणि यशाशी त्याचा विशेष संबंध मानला जातो. त्यामुळे कलाकार, विद्यार्थी आणि मनोरंजन क्षेत्राशी संबंधित लोकांमध्ये फ्रा फिकानेटची उपासना मोठ्या प्रमाणावर दिसते. थाई बौद्ध आणि हिंदू परंपरांच्या दीर्घ सहवासामुळे गणेशाला स्थानिक धार्मिक विश्वात स्वतंत्र स्थान मिळाले. आग्नेय आशियातील गणेश प्रतिमांमध्ये अनेकदा भारतीय प्रतिमेची मूळ चौकट टिकून राहिली, पण स्थानिक कलाशैलीने त्या प्रतिमेला नवीन रूप दिले. बँकॉक परिसरातील विविध देवस्थानांमध्ये आजही फ्रा फिकानेटच्या प्रतिमा दिसतात. थायलंडमधील आधुनिक लोकप्रिय संस्कृतीतही गणेशाचे स्थान विशेष आहे.

जपान – कांगितेन
जपानमध्ये गणेशाचे रूप कदाचित सर्वांत वेगळ्या स्वरूपात दिसते. येथे त्याला कांगितेन / Kangiten किंवा शोतेन / Shōten म्हटले जाते. गणेशपूजा जपानमध्ये बौद्ध धर्माच्या माध्यमातून पोहोचली. विशेषतः शिंगोन बौद्ध परंपरेत कांगितेनला महत्त्वाचे स्थान आहे. व्यापार, संपत्ती, सौख्य आणि वैवाहिक जीवनाशी संबंधित श्रद्धा त्याच्याशी जोडल्या गेल्या. जपानी कांगितेन प्रतिमेचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण रूप म्हणजे दोन गजमुखी आकृत्यांची आलिंगनबद्ध प्रतिमा. भारतीय गणेश प्रतिमेपेक्षा हे रूप पूर्णपणे वेगळे वाटते. या प्रतिमेला गुप्त किंवा तांत्रिक धार्मिक परंपरेशी जोडले जाते आणि अनेक ठिकाणी तिचे दर्शन सर्वसामान्यांसाठी खुले नसते. जपानमधील कांगितेन उपासनेचे एक प्रसिद्ध केंद्र म्हणजे इकोमा येथील होझान-जी मंदिर. व्यापारी आणि व्यावसायिक वर्गात या देवतेची विशेष श्रद्धा आहे. भारतातील विघ्नहर्ता गणपती आणि जपानमधील कांगितेन यांच्यातील साम्य शोधताना आपल्याला धार्मिक संकल्पना एका संस्कृतीतून दुसऱ्या संस्कृतीत गेल्यावर कशा बदलतात, हे दिसते.

नेपाळ – विनायक – 
नेपाळमध्ये गणपतीला प्रामुख्याने विनायक या नावाने ओळखले जाते. काठमांडू खोऱ्यातील गणेशोपासनेला विशेष महत्त्व आहे. येथील काही विनायक देवस्थाने हिंदू आणि बौद्ध, दोन्ही परंपरांमध्ये पूजनीय आहेत. त्यापैकी एक महत्त्वाचे देवस्थान म्हणजे अशोक विनायक किंवा मरु गणेश. काठमांडू दरबार स्क्वेअर परिसरातील हे देवस्थान काठमांडू खोऱ्यातील चार प्रमुख विनायक देवस्थानांपैकी एक मानले जाते. येथील प्रतिमा आपल्या परिचित गणेशमूर्तीपेक्षा वेगळी आहे. शेंदूर आणि धातूच्या अलंकारांमुळे मूर्तीचे मूळ शिल्पस्वरूप पूर्णपणे सहज दिसत नाही. पण नेपाळी धार्मिक परंपरेतील देवप्रतिमांच्या सततच्या पूजाविधीची ती एक वेगळी साक्ष आहे. स्थानिक श्रद्धेनुसार प्रवासापूर्वी अशोक विनायकाचे दर्शन घेतल्यास प्रवास निर्विघ्न होतो. त्यामुळे या देवस्थानाला आजही विशेष महत्त्व आहे.

म्यानमार – महा पेन्ने – 
म्यानमारमध्ये गणेशाला महा पेन्ने / Maha Peinne या नावाने ओळखले जाते. भारतीय उपखंड, बंगालचा उपसागर आणि आग्नेय आशियातील समुद्री व्यापारमार्गांमुळे भारतीय धार्मिक प्रतिमा या प्रदेशात पोहोचल्या. गणेशही त्यापैकी एक. म्यानमारमध्ये गणेशाची उपासना हिंदू परंपरेपुरती मर्यादित राहिली नाही. बौद्ध सांस्कृतिक वातावरणातही त्याची प्रतिमा विविध स्वरूपात स्वीकारली गेली. प्राचीन बर्मा आणि आग्नेय आशियातील गणेश प्रतिमांचा अभ्यास करताना एक महत्त्वाची गोष्ट दिसते. भारतीय मूर्तिशास्त्रीय संकल्पना स्थानिक कलाकारांनी जसाच्या तशा स्वीकारल्या नाहीत. स्थानिक वस्त्रप्रावरणे, अलंकार आणि चेहऱ्याच्या रचनेतून त्या प्रतिमांना त्या प्रदेशाची स्वतंत्र ओळख मिळाली. म्हणूनच महा पेन्ने हे केवळ गणेशाचे भाषांतर नाही. ती एका स्थानिक सांस्कृतिक स्वीकाराची खूण आहे.

तिबेट – बौद्ध परंपरेतील गणपती –
तिबेटी बौद्ध परंपरेत गणपतीचे रूप आणखी वेगळे आहे. येथे काही तांत्रिक परंपरांमध्ये महारक्त गणपति हे उग्र स्वरूप आढळते. लालवर्णी, अनेक हात असलेला, शक्तिशाली देव म्हणून गणपतीची प्रतिमा येथे दिसते. भारतीय गणेशाच्या सौम्य आणि मंगल रूपापेक्षा ही प्रतिमा पूर्णपणे वेगळ्या धार्मिक संदर्भात विकसित झालेली आहे. तिबेटी बौद्ध प्रतिमांमध्ये गणपतीचे आणखी एक द्वंद्वात्मक स्थान दिसते. काही ठिकाणी तो पूजनीय देव आहे, तर काही प्रतिमांमध्ये बौद्ध देवतांच्या अधीन असलेला किंवा पराभूत शक्तीचे प्रतीक म्हणूनही त्याचे चित्रण केले जाते.

या सर्व प्रतिमा पाहिल्यानंतर एक गोष्ट लक्षात येते. गणपती भारताबाहेर गेला, पण तो सर्वत्र अगदी तसाच राहिला नाही. जावामध्ये तो प्राचीन हिंदू मंदिरातील गंभीर दगडी शिल्प बनला. थायलंडमध्ये तो फ्रा फिकानेट झाला. जपानमध्ये कांगितेनच्या गूढ बौद्ध परंपरेत सामावला. नेपाळमध्ये विनायक म्हणून हिंदू आणि बौद्ध, दोघांच्या श्रद्धेत स्थान मिळवले. म्यानमारमध्ये महा पेन्ने झाला. तिबेटी परंपरेत त्याचे उग्र तांत्रिक रूप विकसित झाले. एका देवतेचा प्रवास म्हणजे केवळ एका धर्माचा प्रसार नसतो. तो प्रतिमा, कल्पना, श्रद्धा आणि संस्कृती यांच्या प्रवासाचीही कथा असते. गणपतीच्या या विविध रूपांकडे पाहताना आपल्या परिचयातील गजमुखी देवतेची प्रतिमा अधिक व्यापक होत जाते.

कारण भारतातील गणपती आणि आशियातील कांगितेन, फ्रा फिकानेट, विनायक किंवा महा पेन्ने यांच्यात रूपांचा फरक असला, तरी त्या सर्व प्रतिमांच्या मागे एक दीर्घ सांस्कृतिक प्रवास दडलेला आहे. कदाचित म्हणूनच गणपतीच्या प्रतिमेकडे केवळ एका प्रदेशाच्या देवतेप्रमाणे न पाहता, आशियातील सांस्कृतिक संवादाच्या इतिहासाचा एक भाग म्हणूनही पाहता येते.

संदर्भ :
Robert L. Brown, Ganesh: Studies of an Asian God
T. A. Gopinatha Rao, Elements of Hindu Iconography
Alice Getty, Gaṇeśa: A Monograph on the Elephant-Faced God .
National Museum of Asian Art, Smithsonian .
Metropolitan Museum of Art .
Mahidol University, Ganesa and his Cult in Contemporary Thailand.

आठवणी इतिहासाच्या