मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग ९ –
प्रधान व प्रतिनिधी यांच्या शिक्यांची पद्धत आणि शिष्टाचार नियम – मराठेशाहीच्या राज्यकारभारात पत्रांचे महत्त्व जेवढे अनन्यसाधारण होते, तितकेच त्यावर उमटवल्या जाणाऱ्या ‘शिक्यांचे’ (मुद्रांचे) स्थान महत्त्वाचे होते. राजपत्रावरील शिक्क्याच्या स्थानावरून केवळ पत्राची अधिकृतताच सिद्ध होत नसे, तर पाठवणाऱ्याचा आणि मिळवणाऱ्याचा हुद्दा, वय व सामाजिक दर्जा स्पष्ट होत असे.
१. ‘प्रतिनिधी’ या सर्वोच्च पदाची निर्मिती व पार्श्वभूमी –
मुघल बादशहा औरंगजेबाशी चालू असलेल्या तीव्र संघर्षाच्या काळात छत्रपती राजाराम महाराजांना जिंजीस प्रयाण करावे लागले. राज्याचा कारभार दक्षिण भारतातून सुरळीत चालवण्यासाठी त्यांनी अष्टप्रधान मंत्रिमंडळाची पुनर्रचना केली.
या कठीण प्रसंगी प्रल्हादपंत हे अत्यंत मुत्सदी, शहाणे आणि सर्व मसलतींचे मुख्य आधारस्तंभ मानले जात.
नव्या पदाची गरज – अष्टप्रधानातील सर्व पदे आधीच अनुभवी व्यक्तींकडे सुपूर्द झालेली असल्याने प्रल्हादपंतांसारख्या उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वाला कोणते पद द्यावे, हा प्रश्न निर्माण झाला.
’प्रतिनिधी’ पदाची स्थापना (इ.स. १६९१): छत्रपती राजाराम महाराजांनी प्रल्हादपंत हे आपलीच प्रतिमा आहेत असे मानून, ‘प्रतिनिधी’ हे अष्टप्रधानांहूनही श्रेष्ठ असे नवीन पद निर्माण केले आणि इ.स. १६९१ मध्ये त्यावर प्रल्हादपंतांची नियुक्ती केली.
२. ‘प्रतिनिधी’ पदाचे श्रेष्ठत्व आणि अधिकार –
मराठेशाहीच्या प्रशासकीय उतरंडीत प्रतिनिधी हे पद अष्टप्रधानांमधील मुख्य प्रधान (पेशवा) या पदापेक्षाही श्रेष्ठ मानले गेले होते.
राजाचे अनुपस्थितीत अधिकार – राजाच्या गैरहजेरीत राज्याचे सर्व अधिकार चालवण्याची जबाबदारी प्रतिनिधींवर असे. त्यामुळे त्यांचा अधिकार सर्व प्रधानांवर चालत असे.
सर्वाधिक वेतन – प्रतिनिधींची वर्षाची नेमणूक (वार्षिक वेतन) सर्व प्रधानांपेक्षा जास्त असे.
पेशव्यांना वस्त्रे देण्याचा मान – नवीन पेशव्याची निवड झाल्यावर त्यांना पेशवाईची वस्त्रे छत्रपतींच्या वतीने ‘प्रतिनिधी’ प्रदान करत असत.
ऐतिहासिक संदर्भ व पुरावे:
राघोबा दादांचे पाऊल: पेशवाईच्या उत्तरकाळातही प्रतिनिधी पदाचे महत्त्व टिकून होते. म्हणूनच आळेगावच्या तहानंतर राघोबा दादांनी स्वतःच्या मुलाला प्रतिनिधी पदावर बसवले होते.
महादजी शिंदे यांचे पत्र (११ ऑगस्ट १७९०): महादजी शिंद्यांनी नाना फडणवीस यांना लिहिलेल्या पत्रात (लेखांक ३७७) या पदाच्या श्रेष्ठतेवर स्पष्ट प्रकाश टाकला आहे:
”श्रीमंताचे पेशवाईपेक्षा प्रतिनिधींचे श्रेष्ठ पद आहे. परंतु प्रतापापुढे पदे काय करितात.”
(अर्थात, कायद्याने प्रतिनिधी पद पेशव्यापेक्षा मोठे असले तरी, प्रत्यक्ष कर्तबगारी आणि पराक्रमापुढे ही पदे दुय्यम ठरतात.)
परशुरामपंत प्रतिनिधींचा निर्णय (इ.स. १७१३): छत्रपती शाहू महाराज आणि ताराराणीसाहेब यांच्यातील संघर्षाच्या वेळी, शाहू महाराजांचे पहिले पेशवे बहिरो मोरेश्वर पिंगळे यांना कान्होजी आंग्रे यांनी कुलाब्यात कैद केले. पेशवेपद रिकामे झाल्यावर शाहू महाराजांनी नुकतेच आपल्या पक्षात आलेल्या परशुरामपंत प्रतिनिधींना पेशवेपद स्वीकारण्याची विनंती केली. परंतु, परशुरामपंतांनी पेशवेपद नाकारले; कारण त्यांना प्रधानापेक्षा (पेशव्यापेक्षा) श्रेष्ठ असलेले ‘प्रतिनिधी’ हेच पद हवे होते. (संदर्भ: मराठी रियासत खंड-३, पृ. ९९)
३. राजपत्रावरील शिक्क्यांची रचना – उजवा व डावा नियम
राजपत्रावर शिक्का उमटवण्याचे निश्चित नियम मराठेशाहीत पाळले जात असत.
प्रधानाचा शिक्का – राजपत्राच्या सुरुवातीला दोन-तीन ओळींची जागा सोडून डाव्या बाजूला प्रधानाचा शिक्का उमटवला जात असे.
प्रतिनिधीचा शिक्का: प्रतिनिधीचा शिक्का हा प्रधानाच्या शिक्याच्या उजव्या बाजूस उमटवला जाई.
स्थान निश्चितीमागील तर्क – मराठी संस्कृतीत व शिष्टाचारात ‘उजवा’ हा डाव्यापेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो (“प्रतिनिधी हा प्रधानास नेहमी उजवा आहे”). प्रतिनिधी पद हे प्रधानापेक्षा वरिष्ठ असल्याने, छत्रपती राजाराम महाराजांनी प्रतिनिधींचा शिक्का प्रधानाच्या शिक्याच्या उजव्या बाजूला मारण्याचा नियम ठरवून दिला. (संदर्भ: मराठी रियासत खंड-२, पृ. १८०)
४. पत्रव्यवहारातील शिष्टाचार नियम – (लेखनप्रशस्ती)
पत्र प्रेषक (पाठवणारा) आणि प्राप्तकर्ता (मिळवणारा) यांच्यातील वय, हुद्दा आणि सामाजिक श्रेष्ठता विचारात घेऊन शिक्का मारण्याच्या जागेचे नियम ठरलेले होते.
पत्र पाठवणारा आणि मिळवणारा शिक्का उमटवण्याची जागा शिष्टाचाराचे कारण –
वयाने ज्येष्ठ व्यक्ती वयाने लहान असलेल्या प्रधानास पत्राच्या पाठीमागे, वर काही ओळी सोडून डाव्या बाजूस प्रधानाच्या अधिकृत ‘पदाचा’ आदर राखण्यासाठी शिक्का करत.
वयाने लहान प्रधान सैन्यातील ज्येष्ठ/बड्या सरदारास पत्राच्या पाठीमागे वयाने मोठ्या असलेल्या व्यक्तीचा मान राखण्यासाठी.
राजा किंवा प्रधान आदरणीय साधू-संतांस पत्राच्या पाठीमागे तळाशी (खालील बाजूस)संतांच्या आध्यात्मिक श्रेष्ठतेसमोर नतमस्तक होण्याच्या भावनेतून करत असत.
थोडक्यात सांगायचे तर, मराठेशाहीतील शिक्के आणि मोर्तब हे केवळ कागदपत्रांच्या प्रमाणीकरणाचे साधन नव्हते; तर ती एक अत्यंत सूक्ष्म आणि विकसित प्रशासकीय पद्धत होती. ‘प्रतिनिधी’ पदाची निर्मिती आणि राजपत्रावर प्रधानाच्या उजव्या बाजूला मिळणारे स्थान, मराठेशाहीतील राजकीय मुत्सुद्दीगिरी आणि सनदशीर शिष्टाचाराचे उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत करते.
फोटो सौजन्य – श्री विक्रमसिंह जाधव परिंचेकर यांच्याकडील छत्रपती राजाराम महाराज यांची अस्सल सनद
राम वाघोले