कृष्णाने स्थापना केलेले श्री गणेश मंदिर, दारव्हा –
यवतमाळ जिल्ह्यातील दारव्हा शहरातील श्री गणेश मंदिर हे ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व असलेले प्राचीन मंदिर आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार, विदर्भकन्या रुक्मिणीशी विवाह करण्यापूर्वी भगवान श्रीकृष्णांनी संकट निवारणासाठी गणपतीचे आवाहन करून येथे गणेशाची स्थापना केली. त्यामुळे या मंदिराला ‘श्रीकृष्णाने स्थापलेला विनायक’ असेही म्हटले जाते.
भगवान श्रीपुष्टिपती विनायक ही श्रीकृष्णांची इष्टदेवता मानली जाते. विदर्भकन्या रुक्मिणीशी विवाह करताना विरोधकांकडून अडथळे निर्माण होऊ शकतात, हे लक्षात घेऊन श्रीकृष्णांनी विदर्भातून बाहेर न पडता दारव्ह्याजवळील मुकुंदपूर येथे रुक्मिणीशी विवाह केल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. हा विवाह निर्विघ्नपणे पार पडावा, यासाठी श्रीकृष्णांनी दारव्हा येथे गणेशाची स्थापना केली, असे मानले जाते. या स्थानाचा उल्लेख रुक्मिणी स्वयंवराशी संबंधित कथांमध्येही आढळतो. मंदिर जुने असून, त्याचा जीर्णोद्धार यादव राजवटीच्या काळात झाला असावा, अशी ऐतिहासिक नोंद सांगितली जाते.
येथील श्रीपुष्टिपती विनायकाची मूर्ती चतुर्भुज आहे. मूर्तीच्या कानात भिकबाळी असून, तिचे स्वरूप गुराख्यांच्या कानातील भिकबाळीशी साधर्म्य दर्शवते. त्यामुळे ‘गवळ्यांचा कृष्ण’ या संकल्पनेशीही या मूर्तीचा एक वेगळा भावबंध जोडला जातो. मूर्तीच्या मस्तकावर पगडी असून, हातात मोदक आहेत. उजवी मांडी उचललेली आहे.
मूर्तीची उंची सुमारे सव्वादोन फूट असून ती सुमारे दोन फूट उंचीच्या बैठकीवर विराजमान आहे. गर्भगृहाला गोलाकार घुमट असून त्याची उंची सुमारे २५ फूट आहे. त्यामुळे गर्भगृहातील आवाज घुमण्याचे वैशिष्ट्य जाणवते. मंदिरासमोरील सभामंडपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. सभामंडपात नऊ घुमट असून, फुटभर जाडीचे १६ खांब आहेत. यवतमाळपासून सुमारे ४२ किलोमीटर अंतरावर असलेले हे ठिकाण श्रीकृष्णकालीन परंपरेशी जोडलेले एक प्राचीन धार्मिक स्थळ मानले जाते.
Vidarbha Darshan
Written By: Vidarbha Darshan