मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग १३ –
पेशवेकालीन कागदपत्रांचे प्रामाण्य आणि शिक्का पद्धती एक ऐतिहासिक चिकित्सक परीक्षण – मराठ्यांच्या इतिहासात पेशवेकालीन प्रशासनाला अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान आहे. पेशवाईत राज्यकारभारासाठी निर्माण केली जाणारी कागदपत्रे, जसे की सनदा, इनामपत्रे, कौलनामे आणि आज्ञापत्रे, यांची रचना आणि त्यावर मारले जाणारे शिक्के यांबाबत अत्यंत कडक नियम व परंपरा पाळल्या जात असत.
इ.स. १८१८ मध्ये मराठेशाहीचा अस्त झाल्यानंतर ब्रिटिशांचे (ईस्ट इंडिया कंपनी) राज्य आले. ब्रिटिश सरकारने पेशवेकाळात दिलेल्या इनामांचा आणि वतनांचा अभ्यास करण्यासाठी, तसेच कोणती इनामे पुढे चालू ठेवायची व कोणती रद्द करायची हे ठरवण्यासाठी २१ जानेवारी १८१८ रोजी चौकशी समिती (‘इनाम कमिशन’) ची स्थापना केली. या चौकशी दरम्यान अनेक सरदार आणि इनामदारांनी आपले हक्क सिद्ध करण्यासाठी कागदपत्रे सादर केली. याच काळात मोठ्या प्रमाणावर बनावट कागदपत्रे तयार करण्याचे प्रकार उघडकीस आले. अशाच एका पत्राच्या चिकित्सेतून पेशवेकालीन ‘शिक्यांच्या पद्धती’चे अत्यंत बारकावे समोर आले.
रावजी पेंडसे यांचे ऐतिहासिक परीक्षण –
पुणे शहराचे ब्रिटिश एजंट साहेब यांच्याकडे ‘थोरले माधवराव पेशवे यांनी नीलकंठराव शिंदे यांना दिलेले एक इनामपत्र’ पडताळणीसाठी आले होते. या पत्राचा खरे-खोटेपणा तपासण्यासाठी एजंट साहेबांनी ते पत्र राजेश्री गणेश कृष्ण ऊर्फ रावजी पेंडसे यांच्याकडे सोपवले. रावजी पेंडसे हे पेशवाईत वंशपरंपरेने कारकुनीचे काम करत आले होते. त्यामुळे पेशव्यांचे दफ्तर, कागदपत्रांची पद्धत आणि शिक्क्यांचे नियम याचे त्यांना गाढे ज्ञान होते. ब्रिटिश काळात ते निवृत्त होऊन पेन्शनधारक म्हणून जीवन जगत होते. पेंडसे यांनी या पत्राचे बारकाईने परीक्षण केले आणि ते पत्र पूर्णतः बनावट (तयार केलेले) असल्याचे सिद्ध केले. आपल्या अहवालात त्यांनी या पत्राच्या बनावटपणाची आणि पेशवेकालीन शिक्का पद्धतीची महत्त्वाची कारणे नमूद केली.
पेंडसे यांच्या परीक्षणातील मुख्य मुद्दे –
(शिक्का पद्धतीचे नियम)
रावजी पेंडसे यांनी दिलेल्या अहवालात पेशवाईतील शिक्क्यांच्या नियमांबाबत खालील अत्यंत महत्त्वाच्या बाबी मांडल्या आहेत.
खासा व मुतालकी शिक्क्यांचे भिन्नत्व –
सदर पत्रावरील शिक्का हा पेशव्यांच्या अधिकृत ‘खासा शिक्का’ (स्वतः पेशव्यांचा मुख्य शिक्का) आणि ‘मुतालकी शिक्का’ (कारभाऱ्यांचा/प्रतिनिधीचा शिक्का) या दोन्ही शिक्क्यांशी बिलकुल जुळत नव्हता.
शिक्क्याचा आकार –
सदर कागदावर मारलेला शिक्का हा पेशवे दफ्तरात वापरल्या जाणाऱ्या अधिकृत शिक्क्याच्या नियमित आकारापेक्षा मोठा होता.
अक्षरांची बनावट –
पत्रावरील शिक्क्यातील अक्षरे वाकडीतिकडी, गोवरीसारखी (अस्पष्ट/खराब) होती. पेशवेकालीन अधिकृत शिक्क्यांवरील अक्षरांची घडण अत्यंत सुटसुटीत, सुवाच्य आणि विशिष्ट वळणाची असे, ज्याच्याशी ही अक्षरे पूर्णपणे भिन्न होती.
सरदारांच्या दर्जांनुसार शिक्क्याचे स्थान –
नीलकंठराव शिंदे हे मराठेशाहीतील एक मातब्बर आणि मोठे सरदार होते. पेशवाईतील परंपरेनुसार, वयाने किंवा दर्जा ज्येष्ठ असलेल्या सरदाराला पेशव्यांनी पत्र लिहिल्यास, पत्राच्या पाठीमागे दोन-तीन ओळी सोडून डाव्या बाजूला शिक्का मारला जाई. परंतु, या बनावट पत्रावर पाठीमागील बाजूस पहिल्याच ओळीला लागून शिक्का मारला होता. पेशवाईतील शिष्टाचारात असा प्रकार कधीही घडणे शक्य नव्हते.
ओळी आणि शिरोरेषेचा नियम –
पेशवाईत कागदावर शिक्का मारताना तो मोकळ्या कोऱ्या जागेत मारला जात नसे. ज्या ओळीवर मजकूर लिहिलेला आहे, त्या ओळीतील सुरुवातीच्या एकाद-दुसऱ्या अक्षरावर किंवा ओळीच्या शिरोरेषेला जोडूनच (ओळीच्या वर) शिक्का मारण्याची पद्धत होती. या संशयित पत्रात मात्र ओळी सोडून कोऱ्या जागेवर शिक्का मारण्यात आला होता.
लेखनसीमा आणि शेवटचा शिक्का –
पत्राच्या शेवटी मारण्यात आलेला ‘लेखनसीमा’ दर्शवणारा शिक्का (मर्यादा दर्शवणारा) पेशव्यांच्या मूळ दर्जापेक्षा मोठा होता आणि त्याची अक्षरे अत्यंत निकृष्ट दर्जाची होती.
या चिकित्सेतून समोर येणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष
रावजी पेंडसे यांच्या या टिप्पणीवरून पेशवेकालीन दफ्तराविषयी व तत्कालीन सामाजिक-राजकीय परिस्थितीविषयी तीन अत्यंत महत्त्वाचे निष्कर्ष निघतात:
वतनांची आसक्ती व बनावट कागदपत्रे –
मराठेशाहीच्या अस्तानंतर आपले वतन, इनाम आणि जहागिरी वाचवण्यासाठी किंवा नवीन हक्क मिळवण्यासाठी नामांकित सरदार-इनामदार मंडळीसुद्धा बनावट सनदा व पेशव्यांचे बनावट शिक्के तयार करण्याचे धाडस करत असत.
शिष्टाचार आणि दर्जाचे कठोर नियम –
पेशवे प्रशासनात पत्रावर शिक्का कुठे मारावा (पात्राच्या पाठीमागे, ओळी सोडून किंवा शिरोरेषेला जोडून) याचे नियम व्यक्तीच्या सामाजिक व राजकीय दर्जानुसार ठरत असत. ज्येष्ठांचा आदर राखण्यासाठी पत्रावर शिक्का मारण्याच्या जागेतही विशिष्ट फरक केला जाई.
दुहेरी शिक्का पद्धती –
पेशवाईतील महत्त्वाच्या राजाज्ञा किंवा इनामपत्रांवर ‘खासा’ (मुख्य) आणि ‘मुतालकी’ असे दोन स्वतंत्र शिक्के मारले जात असत, हे यावरून स्पष्ट होते.
निष्कर्ष – थोडक्यात सांगायचे तर, रावजी पेंडसे यांनी केलेले हे परीक्षण केवळ एका कागदपत्राचा बनावटपणा सिद्ध करणारे नसून, पेशवेकालीन दफ्तरदार पद्धती (Archives and Document Authentication) किती शिस्तबद्ध आणि नियमबद्ध होती, याचे उत्तम उदाहरण आहे. आजच्या इतिहास संशोधनासाठी आणि पेशवेकालीन दफ्तरांच्या प्रामाण्याविषयी अभ्यास करण्यासाठी पेंडसे यांचे हे टिपण अत्यंत मोलाचा दस्तऐवज ठरते.
संदर्भ – (पेंडसे टिपण पृ. ३२९, ३३०)
राम वाघोले