मराठेशाहीतील शिक्का व मोर्तब भाग ३ –
मुसलमानी सत्तांचा प्रभाव आणि मराठेशाहीतील स्थित्यंतर –
१. पार्श्वभूमी: यादव साम्राज्याचा अस्त आणि सांस्कृतिक आक्रमण – महाराष्ट्राच्या इतिहासात देवगिरीच्या यादवांचे राज्य नष्ट झाले आणि दख्खनमध्ये मुसलमानी सत्तांचा उदय झाला. हा कालखंड केवळ राजकीय परिवर्तनाचा नव्हता, तर त्याने महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय आणि सांस्कृतिक रचनेवरही खोल ओरखडे ओढले. यादवांच्या काळापर्यंत राजाश्रय लाभलेली संस्कृत भाषा, देवनागरी लिपी आणि ताम्रशासनावरील पारंपरिक मुद्रा हळूहळू लोप पावू लागल्या. त्यांची जागा आता परकीय अमलाखालील नवीन संकेतांनी घेतली.
२. फारसी भाषेचे आक्रमण आणि मुद्रांचे बदलते स्वरूप – मुसलमानी राजवटींच्या वर्चस्वामुळे महाराष्ट्रातील पारंपरिक न्याय आणि महसूल पद्धतीत मोठे बदल घडून आले. पूर्वकालीन राजांच्या मुद्रांवर दिसणारी संस्कृत भाषा आणि लिपीचे पूर्णपणे उच्चाटन झाले. प्रशासकीय व्यवहाराची भाषा म्हणून ‘फारसी भाषा’ आणि ‘फारसी लिपी’ अनिवार्य झाली. परिणामी, राजव्यवहारातील सर्व मुद्रा पूर्णपणे फारसी थाटाच्या बनू लागल्या.
३. शिवपूर्वकालीन मराठा सरदारांच्या मुद्रा – स्वराज्यसंस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे पूर्वज आणि त्यांचे समकालीन मराठा वीर हे विजापूरची आदिलशाही आणि अहमदनगरची निजामशाही यांसारख्या मुसलमानी दरबारात मोठ्या हुद्यांवर (जसे की वतनदार, जहागीरदार, मनसबदार) कार्यरत होते. परकीय सत्तेच्या चाकरीत असल्यामुळे साहजिकच या सर्व नामांकित पुरुषांच्या कागदपत्रांवर उमटणाऱ्या मुद्रा बहुतांशी फारसी भाषेतच आहेत. संदर्भ: इतिहासकार वि. का. राजवाडे संपादित ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ खंड १५ (पृष्ठे ४०० ते ४५६) मध्ये या संदर्भातील अनेक महत्त्वाची पत्रे आणि त्यांचे पुरावे प्रकाशित आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यास प्रारंभ करेपर्यंत, आणि त्यानंतरही काही वर्षे, महाराष्ट्रातील प्रमुख घराण्यांच्या मुद्रांचे स्वरूप हे या परकीय आणि मुसलमानी थाटाचेच राहिले होते.
४. स्थानिक प्रशासनावरील प्रभाव – (देशमुख व वतनदार)मुस्लिम राज्यकर्त्यांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीमुळे स्थानिक पातळीवरील हिंदू अधिकाऱ्यांनाही याच पद्धतीचा अवलंब करावा लागला. उदा. एखाद्या परगण्याचा किंवा महालाचा ‘देशमुख’ हा जरी हिंदू असला, तरी महसूल आणि प्रशासकीय कायदेशीरपणा मिळवण्यासाठी त्याची अधिकृत मुद्रा (शिक्का) फारसी भाषेतच तयार केलेली असे.यामध्ये एक व्यावहारिक अडचण अशी होती की, एकदा बनवलेला धातूचा शिक्का जोपर्यंत वापरून वापरून झिजत नाही, तोपर्यंत तो पुढेही तसाच वापरला जाई. त्यामुळे राजकीय स्थित्यंतर झाले, तरी कागदपत्रांवर जुनेच फारसी शिक्के दीर्घकाळ उमटत राहिले.
५. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या निधनानंतरचा कालखंडात फारसी प्रभावाचे एक अत्यंत करुण आणि ऐतिहासिक उदाहरण छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर पाहायला मिळते. महाराणी येसूबाईसाहेब जेव्हा मुघलांच्या कैदेत होत्या, तेव्हा मुघल शाहजादा मुअज्जम याने येसूबाईंना एक शिक्का करून दिला होता. राजघराण्यातील हिंदू महाराणी असूनही, तो शिक्का मुघल अमलाखाली असल्यामुळे पूर्णपणे फारसी भाषेतच तयार करण्यात आला होता. संदर्भ: या वैशिष्ट्यपूर्ण शिक्क्याची नोंद ‘रॉयल एशियाटिक सोसायटी’च्या लेखमाला (खंड १५, निबंध ९) मध्ये सविस्तरपणे करण्यात आली आहे.
६. शिवरायांचा उदय आणि स्वधर्म-संमत मुद्रांचे पुनरुज्जीवन परंतु, जशी जशी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची सीमा विस्तारू लागली, तसा हा परकीय भाषेचा प्रभाव ओसरू लागला. शिवरायांनी केवळ भूमी मुक्त केली नाही, तर भाषा आणि संस्कृतीही मुक्त केली. त्यांनी ‘राज्यव्यवहार कोश’ निर्मितीसारखे धाडसी पाऊल उचलून प्रशासनातून फारसी शब्दांना हद्दपार करण्यास सुरुवात केली.याचा थेट परिणाम मुद्रांवर झाला. महाराष्ट्रातील मुद्रा पुन्हा एकदा पूर्व परंपरेला अनुसरून, स्वधर्माला संमत अशा देवनागरी लिपीत आणि संस्कृत किंवा मराठी भाषेत तयार होऊ लागल्या. शिवरायांची ‘प्रतिपच्चंद्रलेखेव…’ ही जगप्रसिद्ध संस्कृत मुद्रा याच सांस्कृतिक क्रांतीचे प्रतीक होती.
संदर्भ: ऐतिहासिक पुरुषांच्या मुद्रांचे प्रदर्शन, पृष्ठ १२२
राम वाघोले
