शनिवारवाड्यातील पेशवेकालीन गणेशोत्सव

शनिवारवाड्यातील पेशवेकालीन गणेशोत्सव –

आज पुण्यातील गणेशोत्सव म्हटले की सार्वजनिक मंडळे, मानाचे गणपती, देखावे, ढोल-ताशे आणि विसर्जन मिरवणुकीचे चित्र डोळ्यांसमोर येते. पण या सार्वजनिक स्वरूपाच्या आधी पुण्यात गणेशोत्सवाची एक वेगळी आणि अत्यंत समृद्ध परंपरा अस्तित्वात होती. ती होती शनिवारवाड्यात साजरी होणाऱ्या पेशव्यांच्या गणेशोत्सवाची. शनिवारवाड्यातील पेशवेकालीन गणेशोत्सवाबद्दल केवळ आख्यायिका नाहीत, तर उपलब्ध दप्तरातील आर्थिक नोंदी, तत्कालीन निरीक्षकांची वर्णने आणि नंतरच्या इतिहास ग्रंथांमधून या उत्सवाचे काही तपशील आपल्यापर्यंत पोहोचतात. विशेषतः सवाई माधवराव पेशव्यांच्या काळातील गणेशोत्सवाची माहिती आपल्याला त्या काळातील खर्चाच्या नोंदींमधून मिळते.

शनिवारवाड्यातील मुख्य दरबाराच्या जागेला गणपती रंगमहाल म्हणून ओळखले जात असे. इ.स. १७५५ मध्ये बाळाजी बाजीराव अर्थात नानासाहेब पेशव्यांच्या काळात त्याची निर्मिती झाली. आज शनिवारवाड्याच्या अवशेषांकडे पाहताना त्या वास्तूचे मूळ वैभव कल्पनेत आणावे लागते. कारण इ.स. १८२७-२८ च्या भीषण आगीने वाड्याचा मोठा भाग नष्ट झाला. पण उपलब्ध वर्णने आणि तत्कालीन चित्रांमुळे गणपती रंगमहालाचे काही चित्र उभे करता येते. उत्सवाच्या काळात हा रंगमहाल विशेष प्रकारे सजवला जात असे. आरसे, चित्रे, स्फटिकाचे झुंबर आणि काचेचे गोल दिवे यांमुळे सभागृह उजळून निघत असे. मध्यभागी सोन्याच्या भरतकामाने सजवलेले पेशव्यांचे आसन असे. सभागृहाच्या दोन्ही बाजूंना सरदार, शिलेदार आणि दरबारी आपल्या दर्जानुसार बसत असत. ही केवळ धार्मिक पूजा नव्हती. तर हा पेशवाईच्या दरबारातील एक वार्षिक सांस्कृतिक सोहळा होता.

शनिवारवाड्यातील गणपती उत्सव भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदेपासून दशमीपर्यंत साजरा होत असे. म्हणजेच हा दहा दिवसांचा उत्सव होता. या काळात गणपती रंगमहालात विविध कार्यक्रम आयोजित केले जात. गायन होत असे. नृत्याचे कार्यक्रम होत. धार्मिक कथा आणि प्रवचने आयोजित केली जात. विविध प्रकारचे कलाविष्कार सादर होत. पेशव्यांच्या दरबारात धार्मिक विधी आणि कलात्मक सादरीकरण यांचा असा संगम दिसतो. म्हणूनच शनिवारवाड्यातील गणेशोत्सवाकडे केवळ राजघराण्याचा धार्मिक उत्सव म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. त्या काळातील संगीत, नृत्य, कथाकथन आणि लोककलांना राजाश्रय मिळण्याचे हे एक महत्त्वाचे व्यासपीठ होते.

या उत्सवाचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे उपलब्ध आर्थिक नोंदी. इ.स. १७९५ मधील गणपती उत्सवासाठी कलाकारांना आणि धार्मिक प्रवचनकारांना दिलेल्या बिदागीची तपशीलवार माहिती उपलब्ध आहे. त्या वर्षी, १८१ गोसावी हरिदास यांना कथाकथन आणि धार्मिक प्रवचनासाठी एकूण २,१५५ रुपये, तसेच स्वतंत्रपणे वस्त्रे देण्यात आली. ३९ गायकांना एकूण ३२९ रुपये देण्यात आले. ४३ नृत्यकलावंतांच्या समूहांना बक्षिसे देण्यात आली. गुरव पखवाजवादकांनाही स्वतंत्र बिदागी देण्यात आली. तसेच वाजंत्री वाजविणाऱ्या कलाकारांनाही मानधन देण्यात आले. या आकड्यांकडे आजच्या चलनमूल्याच्या तुलनेत पाहण्यापेक्षा त्यांचा तत्कालीन संदर्भ अधिक महत्त्वाचा आहे. कारण या नोंदी एक गोष्ट स्पष्ट करतात. गणेशोत्सवासाठी कलाकारांना बोलावणे, त्यांच्या कार्यक्रमांची व्यवस्था करणे आणि त्यांना बिदागी देणे, हा उत्सवाचा नियोजित भाग होता.

कॅप्टन मूर यांनी गणेशोत्सवाचा वेळी या सभागृहात मोठ्या प्रमाणावर नृत्याचे कार्यक्रम होत असल्याचे लिहिले आहे. त्यांनी एका वेळी शंभराहून अधिक नर्तकी या सभागृहात पाहिल्याचा उल्लेख केला आहे. सभागृहाच्या एका बाजूस गणेशाची प्रतिमा आणि सभोवताली पौराणिक सजावट होती. दुसऱ्या बाजूस कारंजे आणि सुगंधी फुलांची बाग असल्याचेही त्यांच्या वर्णनातून दिसते. म्हणजे गणपती रंगमहाल हा केवळ बंदिस्त दरबार नव्हता. त्याची रचना, सजावट, संगीत आणि नृत्य यांमुळे धार्मिक उत्सवाला दरबारी सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले होते. उत्सवात शनिवारवाड्याचे संपूर्ण घराणे सहभागी असे. उत्सवात ब्राह्मणभोजनाचीही व्यवस्था असे. गरीबांना मिठाईचे वाटप केले जात असे. यातून गणेशोत्सवाचे स्वरूप केवळ दरबारातील कार्यक्रमांपुरते मर्यादित नव्हते, हे दिसते. धार्मिक विधी, कलाकारांचे कार्यक्रम, सेवकवर्गाचा सहभाग, भोजन आणि दान, अशा विविध स्तरांवर उत्सव साजरा होत असे.

दहा दिवसांच्या उत्सवाचा शेवटही तितकाच विधिपूर्वक होत असे. वार्षिक उत्सवासाठी रंगवलेल्या मातीची गणेशमूर्ती तयार केली जात असे. उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी ही मूर्ती फुलांनी सजवलेल्या पालखीत ठेवली जाई. मिरवणुकीने ती नदीकाठी नेण्यात येई. तेथे धार्मिक विधी झाल्यानंतर मूर्तीचे विसर्जन करण्यात येत असे. या मिरवणुकीत स्वतः पेशवे सहभागी होत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे. आजच्या पुण्यातील विसर्जन मिरवणुकीकडे पाहताना हा संदर्भ विशेष महत्त्वाचा वाटतो. कारण गणेशोत्सवाच्या समाप्तीचा सार्वजनिक सोहळा आणि नदीकाठावरील विसर्जन, ही परंपरा पुण्यातील आधुनिक सार्वजनिक गणेशोत्सवापूर्वीही अस्तित्वात होती.

पेशवेकालीन गणेशोत्सवाचा आणखी एक महत्त्वाचा दृश्यपुरावा म्हणजे जेम्स वेल्स आणि त्याच्या समकालीन कलाकारांनी तयार केलेली शनिवारवाड्यातील गणपती रंगमहालाची चित्रे. इ.स. १७९० च्या दशकातील पुणे दरबाराचे चित्रण करताना गणपती रंगमहालाचे अंतर्गत स्वरूप आपल्याला दिसते. आज शनिवारवाड्याची मूळ अंतर्गत वास्तू अस्तित्वात नसल्याने ही चित्रे विशेष महत्त्वाची ठरतात. त्या चित्रांमध्ये आपल्याला केवळ पेशवा आणि त्यांचा दरबार दिसत नाही. तर एका विशिष्ट सांस्कृतिक जगाचे दर्शन होते. संगीत आहे. नृत्य आहे. धार्मिक कथा आहेत. सरदार आणि दरबारी आहेत. आणि या सर्वांच्या केंद्रस्थानी गणेशोत्सव आहे.

आज गणेशोत्सवाच्या इतिहासाची चर्चा करताना सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि त्याच्या आधुनिक स्वरूपाकडे आपले लक्ष सहज जाते. पण त्यापूर्वीच्या पुण्यात गणेशोत्सवाची एक दीर्घ परंपरा अस्तित्वात होती. ती घरगुती होती, देवस्थानांशी जोडलेली होती, सरदारांच्या वाड्यांमध्ये साजरी होत होती आणि शनिवारवाड्यात तिला राजाश्रयाचे स्वरूप मिळाले होते. पेशव्यांच्या गणेशोत्सवाची खरी ओळख कदाचित याच विविधतेत आहे. एका बाजूला पूजा आणि धार्मिक विधी. दुसऱ्या बाजूला कथा, कीर्तन आणि प्रवचने. एका बाजूला दरबार. दुसऱ्या बाजूला गायक, वादक आणि नर्तक. एका बाजूला फुलांनी सजलेली मातीची गणेशमूर्ती. आणि शेवटी, पेशव्यांच्या उपस्थितीत नदीकाठी होणारे विसर्जन.

आज शनिवारवाड्याच्या उरलेल्या भिंती शांत उभ्या आहेत. पण एकेकाळी भाद्रपदाच्या दिवसांत याच वास्तूत संगीताचे स्वर उमटत असतील, पखवाज वाजत असेल, कथा रंगत असतील आणि गणपती रंगमहाल प्रकाशाने उजळून निघत असेल. उपलब्ध नोंदी आपल्याला त्या काळाचा पूर्ण अनुभव देऊ शकत नाहीत. पण त्या इतके नक्की सांगतात की, पुण्यातील गणेशोत्सवाचा इतिहास सार्वजनिक मंडळांपासून सुरू होत नाही. त्याच्या आधीही या शहराने गणेशोत्सवाचे एक समृद्ध, नियोजित आणि सांस्कृतिक रूप अनुभवले होते. आणि त्या इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाचे पान म्हणजे,

संदर्भ :
D. B. Parasnis, Poona in Bygone Days, 1921
महाराष्ट्र शासनाच्या Gazetteer मधील पेशवेकालीन कला व सादरीकरण परंपरेसंबंधी नोंदी.
Rijksmuseum — The Poona Darbar of 1790

आठवणी इतिहासाच्या