फ्रेंच वृत्तपत्रातून नोंदवलेले शिवछत्रपतींचे गौरवचरित्र इ. स. १७८४
इतिहासाच्या पाऊलखुणा शोधत असताना नुकतेच १७८४ सालचे एक महत्त्वपूर्ण फ्रेंच वृत्तपत्र माझ्या नजरेस पडले. Journal de Paris (जर्नल द पेरिस) या वृत्तपत्राच्या २९ सप्टेंबर १७८४ रोजीच्या अंक क्रमांक २७३ मध्ये J. P. Brissot de Warville यांच्या भारतावरील ग्रंथाचा परिचयात्मक लेख प्रसिद्ध झाला होता. विशेष म्हणजे, या लेखात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनकार्याचा, पराक्रमाचा आणि त्यांच्या ऐतिहासिक कर्तृत्वाचा थोडक्यात पण गौरवपूर्ण उल्लेख करण्यात आला आहे. येथे एक गोष्ट स्पष्ट करणे आवश्यक आहे की, हा शिवाजी महाराजांवरील स्वतंत्र वृत्तांत किंवा बातमी नाही; तर भारताच्या तत्कालीन राजकीय व ऐतिहासिक परिस्थितीवरील एका ग्रंथाच्या परीक्षणाच्या संदर्भात प्रसिद्ध झालेला लेख आहे.
मात्र, या लेखामध्ये शिवछत्रपतींच्या कार्याविषयी केलेले उल्लेख त्या काळातील युरोपीय समाजात शिवाजी महाराजांविषयी निर्माण झालेली उत्सुकता आणि आदराची भावना समजून घेण्यासाठी निश्चितच महत्त्वपूर्ण ठरतात. Journal de Paris हे फ्रान्सच्या पत्रकारितेच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे वृत्तपत्र असून, ते फ्रान्समधील पहिले दैनिक वृत्तपत्र म्हणून ओळखले जाते. त्यामुळे या वृत्तपत्रात जवळपास दोनशे वर्षांपूर्वी नोंदवले गेलेले शिवरायांचे हे वर्णन केवळ एक जुना लेख म्हणून नव्हे, तर युरोपीय लेखणीतून उमटलेल्या शिवछत्रपतींच्या प्रतिमेचा एक महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज म्हणून पाहता येते.
मराठी अनुवाद –
तीन किंवा चार महिन्यांपूर्वी या महत्त्वाच्या आढाव्याची तीन पुस्तके (Notebooks) प्रसिद्ध झाली होती. पहिल्या दोन पुस्तकांमध्ये भारतात इंग्रजांची स्थापना होण्यापूर्वीचा ‘इंडोस्तान’चा (हिंदुस्थानचा) सामान्य इतिहास आणि ज्यांचा आज या क्षेत्रात मुख्य भूमिका आहे व जे प्रसिद्ध औरंगजेब, जे, लुई १४ व्याचा (Louis XIV) समकालीन होता, त्याच्या राजवटीपर्यंत जवळजवळ अज्ञात होते अशा मराठ्यांचा इतिहास समाविष्ट आहे. शिवाजी हे मराठा साम्राज्याचे संस्थापक होते, तर क्रूर औरंगजेब भारताची जुनी राज्ये नष्ट करण्याचा प्रयत्न करत होता. श्री. डी वारविले (M. de Warville) यांच्या या ग्रंथात या महान व्यक्तीचे जीवन वाचले पाहिजे, ज्यांच्याबद्दल खूप कमी माहिती आहे आणि जे जाणून घेण्यास अत्यंत योग्य आहेत. “माझी सैन्ये १९ वर्षे त्यांच्याविरुद्ध लढत होती,” असे त्यांच्या क्रूर प्रतिस्पर्ध्याने (औरंगजेबाने) म्हटले होते, “आणि तरीही त्यांचे राज्य सतत वाढत गेले.” त्यांच्या पराक्रमांचे वर्णन आणि त्यांनी त्यांच्या शत्रूंच्या सर्व जाळ्यांमधून स्वतःची सुटका कशी केली, यापेक्षा अधिक रंजक आणि विलक्षण काहीही नाही.
१६७४ मध्ये त्यांनी स्वतःच्या अधिकाराने स्वतःला राजा घोषित केले. त्यांना मोठ्या अभिमानाने हे सांगण्याचे सौजन्य लाभले: “औरंगजेब ज्या (रणभूमीसारख्या) स्मशानाला नष्ट करू शकला नाही, त्याच भूमीच्या बळावर मी राजा आहे: हा माझा पहिला अधिकार आहे; आणि याला मी त्या शूर मावळ्यांच्या संगतीची जोड देतो, ज्यांनी आतापर्यंत माझ्या सुख-दुःखात साथ दिली आहे…” तरीही धार्मिक विधींनी आपला राज्याभिषेक पवित्र करणे त्यांना आवश्यक वाटले. अशा प्रकारे त्यांनी शुद्धीकरणात आणि ब्राह्मणांशी चर्चा करण्यात एक महिना घालवला; त्यांचे सोन्यात सार्वजनिक वजन (सुवर्णतुला) केले गेले; आणि ते १६,००० पगडे (नाणी) वजनाचे आढळले, जे त्यांच्या आत्म्याचे शुद्धीकरण करणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये वाटले गेले.
दर्शन खिलानी | इतिहास अभ्यासक