मल्हारगड किल्ला, कवडशी, यवतमाळ
घनदाट जंगलाच्या कुशीत दडलेला प्राचीन मल्हारगड
यवतमाळ जिल्ह्यातील वणी तालुक्यातील पुनवट-कवडशी परिसरातील घनदाट जंगलात इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणारा मल्हारगड किल्ला आहे. चंद्रपूर जिल्ह्याच्या सीमेजवळ असलेल्या या परिसरात निर्गुडा नदीलगत मोठमोठे दगडी पहाड आणि विस्तीर्ण जंगल आढळते. याच निसर्गरम्य परिसरातील एका पहाडावर मल्हारगडाचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात. या किल्ल्याची निर्मिती गोंड राजवटीच्या काळात झाली असावी, असा स्थानिकांचा कयास आहे. काही वर्षांपूर्वी शिरपूर येथे गोंड राजाचे राज्य असल्याचे सांगितले जाते. त्या काळात शिरपूर येथे मातीचा किल्ला बांधण्यात आला होता. त्यामुळे कवडशीच्या जंगलातील या किल्ल्याचाही संबंध त्याच राजवटीशी असावा, अशी शक्यता व्यक्त केली जाते. मात्र, किल्ल्याच्या नेमक्या बांधकामाचा कालखंड आणि इतिहास याबाबत अधिक संशोधन होणे आवश्यक आहे.
पूर्वी या परिसरात ‘सुरजापूर’ नावाची वस्ती असल्याचे सांगितले जाते. या वस्तीचे अवशेष आजही परिसरात आढळून येतात.
मल्हारगड परिसराचे महत्त्व केवळ किल्ल्यापुरते मर्यादित नाही. किल्ल्यालगतच्या पहाडात आदिवासी समाजाचे श्रद्धास्थान असलेली ‘भानाबाई’ नावाची देवता आहे. परिसरातील विविध ठिकाणी शंकर, गणेश तसेच इतर देवी-देवतांच्या दगडी मूर्तीही आढळतात. त्यामुळे या परिसराला ऐतिहासिक तसेच धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
किल्ल्याच्या आसपासच्या पहाडांमध्ये प्राचीन गुफा, मंदिरांचे अवशेष आणि साधनेसाठी वापरले जात असावेत असे खोलगट भाग आढळतात. एका पहाडावर प्राचीन दत्तात्रेय मंदिर असल्याचे सांगितले जाते. तसेच परिसरात मल्हारगड खंडोबा देवस्थानही आहे. पायथ्याशी वन्यप्राण्यांसाठी पाण्याची सोय व्हावी म्हणून तलाव खोदण्यात आल्याचेही सांगितले जाते.
घनदाट जंगल, उंच दगडी पहाड, प्राचीन वास्तूंचे अवशेष आणि धार्मिक स्थळे यामुळे मल्हारगडाचा परिसर इतिहास आणि निसर्गाचा अनोखा संगम वाटतो. वणी-घुग्गुस मार्गापासून हा परिसर तुलनेने जवळ असल्याने योग्य नियोजन आणि संवर्धन केल्यास येथे ऐतिहासिक तसेच निसर्ग पर्यटनस्थळ विकसित होण्याची मोठी शक्यता आहे.
मात्र, सध्या हा प्राचीन वारसा दुर्लक्षित अवस्थेत आहे. किल्ल्याचे पुरातत्त्वीय सर्वेक्षण, उपलब्ध अवशेषांचे संवर्धन, परिसराची स्वच्छता आणि आवश्यक पर्यटन सुविधा निर्माण केल्यास मल्हारगडाला विदर्भाच्या ऐतिहासिक पर्यटन नकाशावर महत्त्वाचे स्थान मिळू शकते.
जंगलाच्या कुशीत इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणारा हा मल्हारगड आजही आपल्या समृद्ध भूतकाळाची साक्ष देत उभा आहे. इतिहास, निसर्ग आणि श्रद्धेचा अनोखा संगम असलेल्या या स्थळाचे जतन होणे हीच काळाची गरज आहे.