श्री क्षेत्र आदासा | विदर्भातील अष्टविनायक –
नागपूरपासून अवघ्या काही अंतरावर, निसर्गाच्या कुशीत एका टेकडीवर गणरायाचे अत्यंत प्राचीन आणि जागृत स्थान विराजमान आहे—श्री क्षेत्र आदासा. विदर्भातील अष्टविनायकांमध्ये मानाचे स्थान असलेल्या या देवस्थानाला धार्मिक श्रद्धेबरोबरच ऐतिहासिक आणि पौराणिक महत्त्वही लाभले आहे. येथील भव्य गणेशमूर्तीचे दर्शन घेताच मनाला एक वेगळीच शांतता अनुभवायला मिळते. भक्तांच्या श्रद्धेने हे स्थान आजही हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान बनले आहे.
‘अदोष क्षेत्र’ ते आदासा
प्राचीन काळी आदासा परिसराला ‘अदोष क्षेत्र’ म्हणून ओळखले जात असल्याचा उल्लेख धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. या क्षेत्राचा महिमा वामन पुराणाशी जोडला जातो. त्यामुळे आदासा हे केवळ एक मंदिर नसून पौराणिक परंपरेचा वारसा जपणारे तीर्थक्षेत्र मानले जाते.
वामन अवताराशी जोडलेली आख्यायिका
आदासा गणपतीची सर्वांत प्रसिद्ध आख्यायिका राजा बळी आणि भगवान विष्णूंच्या वामन अवताराशी संबंधित आहे. राजा बळीने इंद्रपद प्राप्त करण्यासाठी शंभर यज्ञ पूर्ण करण्याचा संकल्प केला होता. त्याच्या या सामर्थ्यामुळे देवांमध्ये चिंता निर्माण झाली. राजा बळीचा यज्ञ पूर्ण होऊ नये म्हणून भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण केला. या कार्यात यश मिळावे आणि विघ्ने दूर व्हावीत म्हणून वामनाने आदासा येथील गणरायाची आराधना केली, अशी श्रद्धा आहे. गणेशाच्या कृपेने वामनाचा कार्यसिद्धीचा मार्ग सुकर झाला. त्यानंतर कृतज्ञतेपोटी वामनाने येथे गणपतीची स्थापना केली, अशी स्थानिक पौराणिक मान्यता सांगितली जाते.
भृशुंडी ऋषी आणि प्रभू श्रीरामांचाही संदर्भ
आदासा क्षेत्राचा उल्लेख मुद्गल पुराणातही आढळतो, अशी धार्मिक परंपरा आहे. भृशुंडी ऋषींनी येथे तपश्चर्या करून गणरायाला प्रसन्न केले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. इतकेच नव्हे, तर वनवासाच्या काळात प्रभू श्रीरामांनी या परिसराला भेट देऊन गणपतीची पूजा केली, अशीही श्रद्धा आहे.
भव्य स्वरूपातील शमी विघ्नेश गणपती
आदासा येथील गणेशमूर्तीचे भव्य रूप हे या देवस्थानाचे सर्वांत मोठे आकर्षण आहे. सुमारे १२ फूट उंच आणि ७ फूट रुंद असलेली ही विशाल मूर्ती भाविकांचे लक्ष वेधून घेते. बसलेल्या मुद्रेतील आणि डाव्या सोंडेची ही मूर्ती एका मोठ्या दगडातून साकारलेली असल्याचे सांगितले जाते. भक्तांच्या श्रद्धेत ही मूर्ती स्वयंभू आणि महाजागृत मानली जाते. गणरायाचे हे विराट रूप समोर उभे राहिल्यावर भक्तांच्या मनात आपोआपच श्रद्धा आणि भक्तिभाव जागा होतो.
‘शमी विघ्नेश’ नावामागची श्रद्धा
गणेश उपासनेत शमी वृक्षाला विशेष महत्त्व आहे. आदासा क्षेत्राचा शमी वृक्षाशी असलेला संबंध आणि भक्तांची विघ्ने दूर करणारा गणराय म्हणून या देवतेला ‘शमी विघ्नेश’ असे संबोधले जाते. मनातील चिंता, अडथळे आणि संकटे गणरायाच्या चरणी सोपवून भक्त येथे दर्शनासाठी येतात. म्हणूनच आदासा गणपतीला विदर्भातील एक जागृत आणि श्रद्धेचे स्थान मानले जाते.
इतिहासाच्या पाऊलखुणा
धार्मिक परंपरेनुसार हे मंदिर हजारो वर्षे जुने मानले जाते. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुराव्यांच्या आधारे मंदिराच्या प्राचीनतेबाबत वेगवेगळी मते आढळतात. नंतरच्या काळात गोंड राजे आणि नागपूरचे भोसले शासक यांच्या काळात मंदिराची देखभाल, जीर्णोद्धार आणि परिसराचा विकास झाल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे आजच्या मंदिररचनेत इतिहासाच्या विविध कालखंडांच्या खुणा पाहायला मिळतात.
उत्सवकाळात फुलते आदासाची यात्रा
गणेश चतुर्थी आणि माघी गणेशोत्सव या काळात आदासा येथे विशेष उत्साह पाहायला मिळतो. मंदिर परिसरात भक्तांची मोठी गर्दी होते. महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून भाविक गणरायाच्या दर्शनासाठी येथे येतात. उत्सवाच्या दिवसांत भक्तिमय वातावरण, पूजा-अर्चा, आरती आणि यात्रेची लगबग यामुळे संपूर्ण आदासा परिसर गणेशमय होऊन जातो.
एकदा तरी अनुभवावा आदासा
धार्मिक श्रद्धा, पौराणिक कथा, प्राचीन परंपरा आणि निसर्गरम्य वातावरण यांचा सुंदर संगम म्हणजे श्री क्षेत्र आदासा. नागपूर परिसरात प्रवास करत असाल, तर शमी विघ्नेश गणपतीचे दर्शन आणि आदासा क्षेत्राचा आध्यात्मिक अनुभव नक्की घ्यावा. येथे पोहोचल्यावर केवळ एका मंदिराचे दर्शन होत नाही, तर शतकानुशतके जपलेल्या श्रद्धा आणि परंपरेचा अनुभव घेता येतो.