पिवळी मारबत… शंभर वर्षांहून अधिक जुनी नागपूर शहराची परंपरा!
ब्रिटिश राजवटीत जनता त्यांच्या अत्याचाराने त्रस्त होती. त्यावेळी देश गुलामगिरीतून मुक्त व्हावा, या भावनेतून १८८४ मध्ये तऱ्हाणे तेली समाजबांधवांनी पिवळी मारबत उत्सव कमिटीची स्थापना केली. तेव्हापासून पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी, म्हणजेच तान्ह्या पोळ्याच्या दिवशी, नागपुरात काळ्या आणि पिवळ्या मारबतींची मिरवणूक एकाच वेळी काढली जाते.
चांगल्या गोष्टींचे स्वागत करण्यासाठी पिवळी मारबत काढली जाते. लोकांचे रक्षण करणारी मूर्ती म्हणून पिवळ्या मारबतीकडे पाहिले जाते.
तर दुसरीकडे, स्वातंत्र्यपूर्व काळात इंग्रजांची सत्ता होती आणि त्यांच्या जुलमी कारवायांमुळे जनता त्रस्त झाली होती. त्यावेळी भोसले घराण्यातील बकाबाईने इंग्रजांशी हातमिळवणी केली, असा इतिहास सांगितला जातो. त्याचा निषेध करण्यासाठी तसेच समाजातील घातक रूढी-परंपरांचे उच्चाटन करण्याच्या उद्देशाने काळी मारबत काढली जाऊ लागली.
वाईट परंपरा, रोगराई आणि विविध संकटांपासून समाजाची मुक्तता व्हावी, या भावनेचे प्रतीक म्हणूनही काळ्या मारबतीकडे पाहिले जाते. इंग्रजांना या मिरवणुकीमागील राजकीय भावना समजू नयेत, यासाठी काळ्या मारबतीला महाभारतातील पुतणा मावशीशी जोडले गेले. कृष्णाचा वध करण्यासाठी आलेल्या पुतणा मावशीचे प्रतीक म्हणजे काळी मारबत, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
देशभरात तान्ह्या पोळ्याच्या दिवशी ‘मारबत’ हा उत्सव केवळ नागपुरातच साजरा केला जातो, अशी या परंपरेची विशेष ओळख आहे. काळ्या आणि पिवळ्या मारबतींच्या मिरवणुकीला नागपूरच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक परंपरेत विशेष स्थान आहे.
काळ्या मारबतीला १४१ वर्षांचा, तर पिवळ्या मारबतीला १३७ वर्षांचा इतिहास लाभला आहे, असे या परंपरेबद्दल सांगितले जाते. अनेक पिढ्यांपासून सुरू असलेली ही आगळीवेगळी परंपरा आजही नागपूरकर मोठ्या उत्साहाने जपत आहेत. मारबत म्हणजे केवळ मिरवणूक नाही; ती नागपूरच्या इतिहासाची, सामाजिक भावनेची आणि सांस्कृतिक अस्मितेची जिवंत परंपरा आहे.