कुडाळ परगण्याचा अज्ञात इतिहास

कुडाळ परगण्याचा अज्ञात इतिहास –

मल्हारराव चिटणवीसांचे खंडेराव शिंदे देशमुखांना हुमगाव यांना बोरगावचे इनामपत्र. कुडाळ परगण्याचा अज्ञात इतिहास कुडाळ खोऱ्यातील शिंदे देशमुख घराण्याच्या इतिहासावर प्रकाश टाकणाऱ्या कागदपत्रांमध्ये मौजे हुमगावचे राजश्री खंडेराव शिंदे देशमुख यांच्याशी संबंधित एक महत्त्वपूर्ण इनामपत्र आढळते. हे आज्ञापत्र राजश्री मल्हारराव चिटणवीस यांनी मौजे बोरगाव, प्रांत शिराळे येथील मोकदमांना उद्देशून दिलेले आहे.

खंडेराव शिंदे देशमुख आणि हुमगाव : 
पत्रामध्ये खंडेरावांचा उल्लेख स्पष्टपणे “राजश्री खंडेराव सिंदे देशमुख मौजे हुमगाव ता कुडाळ खोरे” असा करण्यात आला आहे. त्यामुळे त्या काळात हुमगावचा संबंध कुडाळ खोऱ्याशी होता आणि खंडेराव शिंदे यांना ‘देशमुख’ या पदनामाने ओळखले जात होते, हे या पत्रातून प्रत्यक्षपणे दिसून येते. पत्रानुसार खंडेराव शिंदे देशमुख यांनी कसबे वाई येथे मुक्कामी मल्हारराव चिटणवीस यांची भेट घेऊन आपण कामकाजासाठी उपयोगी पडलो असल्याने काही इनाम जमीन देऊन आपले चालवावे, अशी विनंती केली होती.
मल्हाररावांनी त्यांच्या कामगिरीची दखल घेतली. पत्रातील शब्दांतच सांगायचे झाल्यास — “देशमुख कामकाजाचे उपयोगी पडले, यांचे चालवणे अगत्य जाणोन” — त्यांना इनाम देण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

बोरगावातील वंशपरंपरागत इनाम : 
खंडेराव शिंदे देशमुख यांना मौजे बोरगाव, प्रांत शिराळे येथील वाडी म्हसोजीच्या रानातील अव्वल जमीन इनाम म्हणून मंजूर करण्यात आली.
पत्रातील जमीनमोजणीच्या वाचनात “बिघे ६ ११ II” अशी नोंद दिसते. उपलब्ध लिप्यंतरात त्याचा अर्थ साडेअकरा बिघे असा घेतलेला आहे. मूळ मोडी कागदावरील आकडे आणि मोजणीची खूण स्वतंत्रपणे तपासल्यास जमिनीचे अचूक क्षेत्र निश्चित करता येईल.
या आज्ञापत्राचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे इनाम वंशपरंपरागत करण्यात आले होते. पत्रात स्पष्ट आज्ञा आहे की सदर जमीन खंडेराव शिंदे देशमुख यांच्या दुमाला करून —
“यास व याचे पुत्रपौत्रादी वंशपरंपरेने इनाम चालवणे.”
म्हणजेच हे इनाम केवळ खंडेरावांच्या हयातीपुरते नसून त्यांच्या पुत्र-पौत्रादी वंशजांकडे पुढे चालविण्याची मान्यता देण्यात आली होती.
अस्सल पत्र भोगवटेदाराकडे ठेवण्याची व्यवस्था तत्कालीन दप्तरव्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा संकेतही या पत्रातून मिळतो. संबंधित अधिकाऱ्यांना या आज्ञापत्राची प्रत लिहून घेऊन अस्सल पत्र इनामदाराकडे परत देण्याची सूचना आहे

“या पत्राची प्रति लेहून घेऊन असल पत्र भोगवटी यास याजवल परतोन देणे.”
इनामदाराला पुढील काळात आपल्या हक्काचा पुरावा म्हणून मूळ सनद जवळ ठेवता यावी, या दृष्टीने ही नोंद विशेष महत्त्वाची आहे.

मल्हारराव चिटणवीसांची मुद्रा : 
पत्राच्या प्रारंभी चंद्र आणि सूर्यचिन्हांसह मल्हाररावांची मुद्रा दिलेली असून तिचे उपलब्ध वाचन साधारणपणे —
“रामराय प्रभु पुत्रस्य मल्लाराव … मुद्रा … राजसन्मानवर्धिनी”
असे दिसते. मुद्रेचे अचूक संस्कृत वाचन करण्यासाठी मूळ शिक्क्याची स्पष्ट प्रत तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे सध्या तिच्या अस्पष्ट अक्षरांविषयी निश्चित वाचन न देणे अधिक योग्य ठरेल.

पत्राचा कालोल्लेख ऐतिहासिक महत्त्व
हे पत्र कुडाळ परगण्याच्या इतिहासासाठी अनेक कारणांनी महत्त्वाचे ठरते. हुमगाव–कुडाळ खोरे–वाई–बोरगाव–शिराळे या वेगवेगळ्या प्रदेशांना जोडणारा प्रशासकीय आणि वतन-इनाम संबंध यातून स्पष्ट होतो.
विशेषतः “खंडेराव सिंदे देशमुख मौजे हुमगाव ता कुडाळ खोरे” हा प्रत्यक्ष उल्लेख कुडाळ खोऱ्यातील शिंदे देशमुखांच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे. त्याचबरोबर कामकाजातील सेवेबद्दल जमीन देणे, ती वंशपरंपरागत करणे आणि अस्सल सनद इनामदाराकडे भोगवट्यासाठी परत देणे या तत्कालीन प्रशासकीय प्रक्रियेचीही या पत्रातून माहिती मिळते. त्यामुळे हे आज्ञापत्र केवळ एका व्यक्तीला दिलेल्या जमिनीची नोंद नसून कुडाळ खोऱ्यातील शिंदे देशमुख घराण्याचा भौगोलिक विस्तार, प्रशासकीय सहभाग आणि तत्कालीन इनामव्यवस्था समजून घेण्यासाठी उपयुक्त असलेला महत्त्वाचा ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे.

संकलन व संशोधन
श्री श्रीनिवास राजेंद्र शिंदे देशमुख शिक्केकरी कुडाळकर
सचिव दख्खन इतिहास संशोधन संस्था पुणे
विशेष सहाय्य
श्री मयुर शिंदे देशमुख हुमगावकर
सदस्य दख्खन इतिहास संशोधन संस्था पुणे