अष्टादशभुज गणेश, रामटेक | विदर्भ अष्टविनायक

अष्टादशभुज गणेश, रामटेक | विदर्भ अष्टविनायक –

वाशिम जिल्ह्यातील मालेगाव तालुक्यातील शिरपूर जैन हे विदर्भातील एक महत्त्वाचे जैन तीर्थक्षेत्र असून ‘जैनांची काशी’ म्हणूनही ओळखले जाते. येथे प्रसिद्ध अंतरिक्ष पार्श्वनाथ जैन मंदिर असून भगवान पार्श्वनाथांना समर्पित हे तीर्थक्षेत्र आपल्या प्राचीन इतिहास, धार्मिक परंपरा आणि वास्तुशिल्पामुळे विशेष महत्त्वाचे आहे. याच शिरपूर जैन येथे अंतरिक्ष पार्श्वनाथ मंदिर परिसरात गणेशाची एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि दुर्मीळ मूर्ती पाहायला मिळते. ही मूर्ती काळ्या पाषाणात कोरलेली असून तिचे शिल्परूप इतर पारंपरिक गणेशमूर्तींपेक्षा वेगळे आहे.

अद्भुत शिल्परचना
या गणेशमूर्तीला चार हात असून ती उभ्या स्वरूपात कोरलेली आहे. गणपतीच्या मस्तकाच्या मागे तीन नागफण्यांचे छत्र दिसते. मूर्तीच्या हातांमध्ये विविध आयुधे व वस्तू कोरलेल्या असून संपूर्ण शिल्पावर प्राचीन पाषाणशिल्पाची वैशिष्ट्यपूर्ण शैली दिसून येते.
या मूर्तीचे आणखी एक विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे गणेशमूर्ती कासवावर उभी आहे. गणेशाचे पाय, कासवाची रचना आणि त्यामागील शिल्पपट यांची सांगड घालत केलेली ही मांडणी अत्यंत वेधक आहे.

मूर्तीच्या पायथ्याशी शिलालेख कोरलेला आहे. त्यामुळे या मूर्तीचे महत्त्व केवळ धार्मिक किंवा कलात्मक मर्यादेत राहत नाही, तर तिचा अभ्यास इतिहास, पुरातत्त्व आणि प्राचीन शिल्पपरंपरेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र या शिलालेखाचे अचूक वाचन, त्यातील मजकूर, लिपी आणि कालखंड याबाबत अधिकृत तज्ज्ञ किंवा पुरातत्त्वीय अभ्यास उपलब्ध झाल्याशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
प्राचीन शिरपूरचा ऐतिहासिक वारसा

शिरपूरमधील अंतरिक्ष पार्श्वनाथ मंदिराचा इतिहास अनेक शतकांपूर्वीपर्यंत जातो. उपलब्ध पुरातत्त्वीय संदर्भांमध्ये या मंदिरातील शिलालेखाचा उल्लेख आढळतो. जुन्या पुरातत्त्वीय अहवालांमध्ये मंदिरावरील संस्कृत शिलालेखाचे वाचन संवत १३३४ असे करण्यात आले असून, मंदिराचा इतिहास त्यापेक्षाही जुना असण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

जैन परंपरेनुसार अंतरिक्ष पार्श्वनाथांच्या मूर्तीशी अनेक धार्मिक आख्यायिका जोडलेल्या आहेत. मंदिराच्या नावामागेही मूर्ती हवेत अधांतरी असल्याची श्रद्धा प्रचलित आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही शिरपूरच्या या मंदिराचा इतिहास आणि या परंपरांचा उल्लेख केला आहे.
शिरपूरमध्ये आजही अनेक जैन मंदिरे असून हे गाव विदर्भातील जैन धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.

गणपती की पार्श्व यक्ष?
मूर्तीच्या गणेशासारख्या हत्तीमुखामुळे तिची गणपती म्हणून ओळख होणे स्वाभाविक आहे. मात्र उपलब्ध जैन शिल्पपरंपरेतील संदर्भांनुसार पार्श्व यक्षाचे वर्णन हत्तीमुख, सर्पछत्र, सर्पाशी संबंधित आयुध/चिन्हे आणि कूर्मवाहन अशा वैशिष्ट्यांसह आढळते. पार्श्व यक्ष हे भगवान पार्श्वनाथांशी संबंधित यक्ष मानले जातात. त्यामुळे या मूर्तीची ओळख गणपतीऐवजी पार्श्व यक्षाची असल्याचे मत मांडले जाते.
यामुळे ही मूर्ती जैन शिल्पपरंपरेच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाची ठरते. गणेश आणि पार्श्व यक्ष यांच्या हत्तीमुख स्वरूपामुळे निर्माण होणारे साधर्म्यही या मूर्तीमुळे लक्षात येते.

टिप : इतिहास संशोधक आणि अभ्यासक श्री ओशीन बंब यांच्या मते सदर मूर्ती ही गणपतीची नसून पार्श्व यक्षाची आहे. प्रथमदर्शनी ही मूर्ती गणेशासारखीच दिसत असल्यामुळे अनेकदा तिची गणपती म्हणून ओळख होऊ शकते. मात्र मूर्तीच्या शिल्पवैशिष्ट्यांकडे बारकाईने पाहिल्यास तिची वेगळी ओळख स्पष्ट होते. या मूर्तीच्या हातात तसेच डोक्यावर सर्पाचे स्वरूप दिसून येते आणि तिचे वाहन कूर्म (कासव) आहे.
श्वेतांबर जैन परंपरेनुसार पार्श्व यक्ष हे २३ वे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांचे यक्ष व रक्षक देवता मानले जातात. त्यामुळे या मूर्तीचा संबंध जैन धार्मिक परंपरेशी आहे. गणेशमूर्तीप्रमाणे बाह्य स्वरूप साधर्म्य असले तरी तिची आयकॉनोग्राफी, सर्पचिन्ह आणि कूर्मवाहन यांमुळे ती पार्श्व यक्षाची मूर्ती असल्याचे मानले जाते.

तसेच, उपलब्ध माहितीनुसार ही मूर्ती अत्यंत प्राचीन नसून तिच्यावरील शिलालेखही अलीकडील काळातील असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ गणेशासारखे दिसते म्हणून या मूर्तीला गणपती समजणे योग्य ठरणार नाही; तिची ओळख जैन शिल्पपरंपरा आणि धार्मिक संदर्भांच्या आधारे करणे अधिक योग्य आहे.

जतन होणे गरजेचे
अशा दुर्मीळ मूर्ती आणि त्यांच्या पायथ्याशी असलेले शिलालेख हे आपल्या इतिहासाचे महत्त्वाचे पुरावे आहेत. मूर्तीची शिल्पशैली, तिच्यावरील वैशिष्ट्यपूर्ण रचना आणि शिलालेख यांचा शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास झाल्यास या मूर्तीच्या निर्मितीचा काळ, शिल्पपरंपरा आणि तत्कालीन सांस्कृतिक संदर्भ याबाबत अधिक माहिती समोर येऊ शकते.
विदर्भाच्या समृद्ध वारशातील अशा दुर्लक्षित आणि अनोख्या कलाकृतींचे दस्तऐवजीकरण, संवर्धन आणि पुढील पिढ्यांसाठी जतन होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

शिरपूर जैन, ता. मालेगाव, जि. वाशिम