शेंदुर्जनची गढी, सिंदखेडराजा, बुलढाणा

शेंदुर्जनची गढी, सिंदखेडराजा, बुलढाणा 🏰

बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा तालुक्यातील शेंदुर्जन या गावाला फार प्राचीन आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. गावातील शेंदुर्जनची गढी ही या प्राचीन इतिहासाची महत्त्वाची साक्ष देणारी वास्तू आहे. स्थानिक माहितीनुसार, ही गढी सुमारे ४०० ते ५०० वर्षांपूर्वी बांधण्यात आली असल्याचे सांगितले जाते. या गढीचे वैशिष्ट्य म्हणजे शेंदुर्जन गावाच्या आसपासच्या सात-आठ गावांनी एकत्र येऊन ही गढी बांधली, अशी स्थानिक आख्यायिका आहे. गढीचा विस्तार मोठा असून, पूर्वीच्या काळी येथे सुमारे ७०० ते ८०० लोक आश्रय घेऊ शकत असत, असे सांगितले जाते.

गढीत प्रवेश करण्यासाठी समोरच्या बाजूला एकच मुख्य प्रवेशद्वार आहे. गढीच्या आत पिण्याच्या पाण्याची सोय व्हावी यासाठी विहीर खोदण्यात आली होती. तसेच संकटकाळात गढीतून सुरक्षितपणे बाहेर पडता यावे, यासाठी गढीतून बाहेर जाणारे गुप्त भुयार असल्याचे सांगितले जाते. या भुयारात दगडी पायऱ्या असून, हा मार्ग गावाबाहेर निघत असल्याची माहिती स्थानिकांकडून मिळते. गढीच्या संरक्षणासाठी तिच्या भिंती सुमारे ३० ते ४० फूट उंच बांधण्यात आल्या आहेत. त्या काळात डाकू, लुटारू किंवा शत्रूंपासून गावकऱ्यांचे तसेच गढीतील लोकांचे संरक्षण व्हावे, हा या मजबूत तटबंदीमागील प्रमुख उद्देश असावा. गढीची रचना पाहिल्यास तत्कालीन काळातील संरक्षणव्यवस्थेची कल्पना येते.

शेंदुर्जन गावाचे महत्त्व केवळ गढीपुरते मर्यादित नाही. गावाच्या प्राचीनतेविषयी अनेक स्थानिक आख्यायिका आणि संदर्भ सांगितले जातात. “आकरदन-भोकडरन-तीन गावच शेंदुर्जन” असेही गावाच्या नावाच्या संदर्भात सांगितले जाते. तसेच लोणार आणि शेंदुर्जनचा उल्लेख शस्त्रपुराणात आढळतो, अशी स्थानिक माहिती आहे. यादवकालीन काळात येथे एक मोठी वेदशाळा असल्याचेही सांगितले जाते. आजही परिसरात त्या काळातील वास्तूंचे आणि इतर अवशेषांचे काही चिन्ह आढळून येतात.

गढीच्या संरक्षणाची जबाबदारी पार पाडणाऱ्या गढीच्या वतनदाराला त्याच्या चांगल्या कार्याबद्दल बक्षीस म्हणून एक बंदूक आणि एक तलवार देण्यात आली होती, अशी आख्यायिका आहे. ही शस्त्रे आजही त्यांच्या वंशजांकडे असल्याचे सांगितले जाते. सध्या ही गढी श्री. बाबासाहेब देशमुख यांच्या मालकीची असल्याचे सांगितले जाते. मात्र काळाच्या ओघात गढीच्या बाहेरील तसेच आतील भागात मोठ्या प्रमाणात झाडी-झुडपे वाढली आहेत. गढीच्या परिसरात बारव आणि पायविहिरीदेखील आढळतात, ज्यातून तत्कालीन जलव्यवस्थेची कल्पना येते.

आज गढीची काही प्रमाणात पडझड झाली असली तरी तिच्या भक्कम तटबंदीचे अवशेष, प्रवेशद्वार, विहीर, जलरचना आणि भुयाराशी संबंधित स्थानिक माहिती यामुळे शेंदुर्जनची गढी अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. शेंदुर्जनची ही गढी म्हणजे केवळ जुन्या दगडी भिंतींचा अवशेष नाही, तर गावाच्या प्राचीन इतिहासाची, तत्कालीन सामूहिक बांधकाम परंपरेची आणि संरक्षणव्यवस्थेची साक्ष देणारा महत्त्वाचा ऐतिहासिक ठेवा आहे. या वास्तूचे योग्य संवर्धन आणि दस्तऐवजीकरण झाले, तर विदर्भाच्या इतिहासातील या दुर्लक्षित वारशाला निश्चितच नवी ओळख मिळू शकते.

टीप: गढीचे वय, यादवकालीन वेदशाळा, शस्त्रपुराणातील उल्लेख, भुयार तसेच बंदूक-तलवारीची आख्यायिका यांसारखी माहिती प्रामुख्याने स्थानिक माहितीनुसार सांगितली जाते; त्यामुळे त्यांची अधिकृत पुरातत्त्वीय नोंद उपलब्ध असल्यास ती स्वतंत्रपणे तपासणे योग्य ठरेल.