मार्कंडेश्वर मंदिर, मार्कंडादेव, गडचिरोली (विदर्भाची काशी)
वैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले मार्कंडादेव (मार्कंडा) हे विदर्भातील एक प्राचीन, ऐतिहासिक आणि धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थळ आहे. दक्षिणवाहिनी वैनगंगा नदी या ठिकाणी वळसा घेऊन काही अंतरावर उत्तरवाहिनी होते, अशी स्थानिक मान्यता आहे. येथील प्राचीन मंदिरसमूह आणि त्याचे समृद्ध शिल्पवैभव यामुळे मार्कंडादेवला ‘विदर्भाची काशी’, तसेच ‘विदर्भातील खजुराहो’ असेही म्हटले जाते.
मार्कंडादेव येथील मंदिरसमूहाचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. येथे पूर्वी सुमारे २४ मंदिरांचा समूह असल्याची नोंद आढळते. इ.स. १८७३ मध्ये पुरातत्त्वज्ञ अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी या मंदिरांकडे जगाचे लक्ष वेधले. त्यांच्या नोंदीनुसार येथे २४ मंदिरे होती. सन १७७७ च्या सुमारास वीज पडल्यामुळे मंदिरांचे मोठे नुकसान झाल्याची नोंद आढळते. त्यानंतर सन १९२४-२५ च्या सुमारास आणखी काही मंदिरे कोसळली. आजही येथे अनेक प्राचीन मंदिरांचे अवशेष आणि सुमारे १८ मंदिरे दखल घेण्याजोग्या अवस्थेत असल्याचे नमूद केले जाते.
या मंदिरसमूहातील मार्कंडऋषी, मृकंडऋषी, यमधर्म आणि महादेव यांची मंदिरे विशेष महत्त्वाची आहेत. ऋषी मार्कंडेय यांच्या नावावरूनच या गावाला ‘मार्कंडा’ हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते. मंदिरांच्या उभारणीचा कालखंड साधारण इ.स. ११व्या शतकातील किंवा त्यानंतरचा असावा, असे संशोधक गो. बं. देगलूरकर यांचे मत असल्याचे नमूद केले जाते.
मंदिरसमूह दक्षिणोत्तर सुमारे १९६ फूट आणि पूर्व-पश्चिम सुमारे १६८ फूट अशा काटकोनी परिसरात वसलेला आहे. या परिसराभोवती सुमारे ९ फूट उंचीची भिंत असून, तिच्या आतील भागात विविध देवतांना समर्पित मंदिरे आहेत.
येथील मंदिरांच्या भिंतींवर विविध देवदेवतांसोबतच सुरसुंदरींच्या अत्यंत सुंदर आणि बारकाईने कोरलेल्या मूर्ती पाहायला मिळतात. मार्कंडेय ऋषींचे मंदिर, यमधर्माचे मंदिर आणि महादेवाचे मंदिर ही उत्कृष्ट शिल्पकलेची नमुनेदार उदाहरणे मानली जातात. या परिसरात मार्कंडेय ऋषी, नंदिकेश्वर, यमधर्म, भृशुंडीमुनी, मृत्युंजय, विठ्ठल-रखुमाई, उमाशंकर, दशावतार, शक्तिदेवी, हनुमान, गणेश, शंकर, विश्वेश्वर, भीमेश्वर, वीरेश्वर आदी देवतांशी संबंधित शिल्पे व मंदिरे आढळतात.
अत्यंत बारीक आणि नक्षीदार कलाकुसर हे मार्कंडादेव मंदिरसमूहाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. मंदिरांच्या भिंतींवर मानवी जीवनातील विविध भावभावना, प्रसंग आणि अनुभवांचे सुंदर चित्रण करण्यात आले आहे. मानवी आकृत्या साकारताना त्यांच्या चेहऱ्यावरील हावभाव, देहबोली आणि अलंकार यांचाही अत्यंत बारकाईने विचार करण्यात आला आहे. या अप्रतिम शिल्पवैभवामुळे मार्कंडादेवच्या मंदिरांकडे पाहताना मध्य प्रदेशातील खजुराहोच्या मंदिरांची आठवण होते.
शतकानुशतके ऊन, वारा, पाऊस आणि नैसर्गिक आपत्तींचा सामना करूनही या मंदिरांवरील शिल्पकलेचे वैभव आजही लक्ष वेधून घेते. प्राचीन स्थापत्यकला, धार्मिक परंपरा आणि अप्रतिम शिल्पकलेचा अनोखा संगम असलेले मार्कंडादेव हे विदर्भाच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्वाचे प्रतीक आहे.
वैनगंगेच्या पवित्र तीरावर उभ्या असलेल्या या प्राचीन मंदिरसमूहाचे धार्मिक महत्त्वही मोठे आहे. महाशिवरात्रीसह विविध धार्मिक प्रसंगी येथे भाविकांची गर्दी होते. ऋषी मार्कंडेय आणि भगवान शिवाशी संबंधित आख्यायिकांमुळे हे स्थान शिवभक्तांसाठी विशेष श्रद्धास्थान मानले जाते.
मार्कंडादेव हे गडचिरोलीपासून सुमारे ४० कि.मी., चंद्रपूरपासून सुमारे ६५ कि.मी. आणि मुलपासून सुमारे २५ कि.मी. अंतरावर असल्याचे सांगितले जाते. नागपूर, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या प्रमुख शहरांमधून येथे पोहोचता येते.
इतिहास, श्रद्धा, स्थापत्यकला आणि शिल्पवैभव यांचा अद्भुत संगम असलेले मार्कंडादेव म्हणजे विदर्भाच्या सांस्कृतिक वैभवाची जिवंत ओळखच!
मार्कंडादेवला ‘विदर्भाची काशी’ म्हटले जाते, ते उगाच नाही!