महाराष्ट्रातील स्वर्गमंडप असलेली मंदिरे
महाराष्ट्राची ओळख केवळ गड-किल्ले, लेणी आणि संतपरंपरेपुरती मर्यादित नाही. हजारो वर्षांची परंपरा जपणाऱ्या येथील प्राचीन मंदिरांच्या स्थापत्यातही कल्पकता, गणित, शिल्पकला आणि आध्यात्मिक विचार यांचा अप्रतिम संगम दिसतो. याच स्थापत्यवैभवातील एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘स्वर्गमंडप’ म्हणजेच आकाशाकडे खुली किंवा विशेष प्रकारे रचलेली मंडपाची जागा. मंदिराच्या दगडी वास्तूमध्ये आकाशाचा थेट अनुभव देणारी ही रचना प्राचीन शिल्पकारांच्या स्थापत्यदृष्टीची कल्पकता दाखवते. महाराष्ट्रातील स्वर्गमंडप असलेली मंदिरे.
महाराष्ट्रात अशा वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेचा उल्लेख आढळणारी काही उल्लेखनीय मंदिरे पुढीलप्रमाणे –
१. कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर — कोल्हापूर
कृष्णा नदीच्या काठावर वसलेले कोपेश्वर मंदिर हे महाराष्ट्रातील मंदिर स्थापत्याचा अप्रतिम नमुना आहे. ११व्या–१२व्या शतकातील या मंदिरात स्वर्गमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी रचना आहे.
कोपेश्वरच्या स्वर्गमंडपाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या मध्यभागी असलेले गोलाकार आकाशद्वार. हे मंडप ४८ कोरीव दगडी स्तंभांनी समर्थित असल्याचे वर्णन आढळते. या रचनेमुळे मंदिराच्या दगडी वास्तूमध्ये थेट आकाशाचा प्रवेश झाल्यासारखा अनुभव येतो.
२. हरिहरेश्वर मंदिर, हत्तरसंग कुडल — सोलापूर
भीमा आणि सीना नद्यांच्या संगमाजवळील हत्तरसंग कुडल हे धार्मिक आणि स्थापत्यदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे ठिकाण आहे. येथील हरिहरेश्वर मंदिरात स्वर्गमंडप असून त्याच्या छतावरील शिल्पकाम विशेष उल्लेखनीय आहे.
स्वर्गमंडपाच्या छतावर अप्सरा, गंधर्व, किन्नर, यक्ष, विद्याधर तसेच विविध प्राणी-पक्ष्यांची सुंदर शिल्पे कोरलेली आहेत. शिव आणि कृष्ण या दोन्ही परंपरांचा कलात्मक संगमही येथे पाहायला मिळतो.
३. आनंदेश्वर मंदिर, लासूर — अमरावती
विदर्भातील लासूर येथील आनंदेश्वर मंदिर हे स्वर्गमंडपाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचे आहे. पूर्णा नदीच्या काठावर असलेले हे प्राचीन दगडी मंदिर हेमाडपंती स्थापत्याची वैशिष्ट्ये दर्शवते.
मंदिराची रचना त्रिदल स्वरूपाची असून तीन गर्भगृहे आणि मध्यभागी उघडा सभामंडप, ज्याला स्वर्गमंडप म्हटले जाते, अशी वैशिष्ट्यपूर्ण मांडणी आहे. खुल्या मंडपातून दिसणारे आकाश आणि सभोवतालची दगडी शिल्परचना मंदिराला वेगळेच सौंदर्य प्रदान करते.
४. गोंदेश्वर मंदिर, सिन्नर — नाशिक
यादवकालीन स्थापत्याचा भव्य नमुना असलेले गोंदेश्वर मंदिर सिन्नर येथे आहे. ११वे–१२वे शतक आणि पंचायतन रचना यासाठी हे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या स्थापत्यामध्ये मुख्य देवालयासोबत विविध मंडपांची रचना दिसते. त्यातील खुल्या स्वरूपाचा स्वर्गमंडप मंदिराच्या स्थापत्याला एक वेगळी ओळख देतो. कोपेश्वरच्या स्वर्गमंडपाशी त्याची तुलना केली जाते; मात्र दोन्हींच्या मांडणीत फरक आहे.
५. संगमेश्वर मंदिर, नगरदेवळे — जळगाव
खान्देशातील नगरदेवळेपासून सुमारे ३ किलोमीटर अंतरावर, तीन नद्यांच्या संगमाजवळ उंच ठिकाणी असलेले हे प्राचीन संगमेश्वर मंदिर आहे. मंदिराची रचना नंदीगृह, सभामंडप आणि गर्भगृह अशा प्रमुख भागांत विभागलेली असल्याचे उपलब्ध वर्णनात नमूद आहे.
मंदिराच्या दगडी स्थापत्यात आकाशाशी जोडणाऱ्या खुल्या मंडपाची संकल्पना आणि प्राचीन मंदिररचनेतील मंडपांचे महत्त्व लक्ष वेधून घेते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील स्वर्गमंडपाच्या स्थापत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना नगरदेवळ्याच्या संगमेश्वर मंदिराचाही उल्लेख करता येतो.
६. सकलेश्वर मंदिर, अंबाजोगाई — बीड
बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई येथील सकलेश्वर मंदिर (बाराखांबी मंदिर) हे यादवकालीन प्राचीन शिवमंदिर आहे. मंदिराच्या स्थापत्यात सुंदर दगडी कोरीवकाम आणि वैशिष्ट्यपूर्ण रचना पाहायला मिळते.
या मंदिराची विशेष ओळख म्हणजे सभामंडपातील बारा सुबक दगडी खांब आणि पंचकोणी स्वर्गमंडप. स्वर्गमंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या पंचकोनी रचनेतून आकाशाचे दर्शन घडते. दगडी खांब, कमानी आणि छतावरील कलाकुसर तत्कालीन स्थापत्यकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
अंबाजोगाईच्या समृद्ध यादवकालीन वास्तूवारशातील हे मंदिर इतिहास, स्थापत्य आणि शिल्पकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
७. पुरातन हेमाडपंती मंदिर, बिलवाडी — नाशिक
नाशिक जिल्ह्यातील कळवणपासून सुमारे ३० किमी पश्चिमेला, अहिवंतगडाच्या परिसरातील बिलवाडी गावात हे प्राचीन शिवमंदिर आहे. मंदिराची रचना दगडी असून, त्याचा अंतर्भाग अत्यंत सुंदर कोरीवकामाने सजलेला आहे. मंदिराच्या परिसरात वीरगळ तसेच जुन्या मंदिरांचे अवशेषही आढळतात. हे मंदिर साधारण बाराव्या शतकातील असावे, असा उल्लेख उपलब्ध माहितीत आढळतो. मंदिराचा काही भाग जमिनीखाली असल्याने त्याची वास्तुरचना विशेष लक्षवेधी आहे.
स्वर्गमंडप म्हणजे नेमकं काय?
‘स्वर्गमंडप’ ही केवळ मंदिरातील एक वास्तुरचना नाही, तर दगडी वास्तू आणि उघड्या आकाशाचा सुंदर मिलाफ आहे.
प्राचीन शिल्पकारांनी भक्कम दगडी स्तंभ, कोरीव शिल्पे आणि मोकळी जागा यांची अशी सांगड घातली की मंदिराच्या मध्यभागी उभे राहिल्यावर वर नजर जाते आणि थेट आकाश दिसते.
कुठे गोलाकार आकाशद्वार, कुठे खुला मंडप, तर कुठे विशेष स्तंभांवर उभारलेली रचना — प्रत्येक मंदिरातील स्वर्गमंडपाची मांडणी वेगळी आहे. त्यामुळे या मंदिरांकडे केवळ धार्मिक स्थळे म्हणून नव्हे, तर प्राचीन भारतीय स्थापत्यशास्त्राच्या जिवंत प्रयोगशाळा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.
दगड, शिल्प आणि आकाश यांचा अद्भुत संगम!
खिद्रापूरचा कोपेश्वर असो, सिन्नरचा गोंदेश्वर असो, अमरावतीचा आनंदेश्वर असो किंवा हत्तरसंग कुडलचे प्राचीन मंदिर — या वास्तू आपल्याला एका गोष्टीची जाणीव करून देतात:
शेकडो वर्षांपूर्वीच्या शिल्पकारांकडे केवळ दगड कोरण्याचे कौशल्य नव्हते; तर प्रकाश, आकाश, दिशा, भूमिती आणि सौंदर्य यांचा विचार करून संपूर्ण वास्तू घडवण्याची विलक्षण दृष्टी होती. आजच्या आधुनिक वास्तुकलेच्या युगातही ही मंदिरे आपल्याला थक्क करतात. दगडात कोरलेली शिल्पे, आकाशाला खुला केलेला मंडप आणि त्यातून निर्माण होणारी आध्यात्मिक अनुभूती हेच महाराष्ट्राच्या मंदिर स्थापत्याचे खरे वैभव आहे.
ही मंदिरे म्हणजे महाराष्ट्राच्या इतिहासाची, शिल्पकलेची आणि स्थापत्यबुद्धीची जिवंत स्मारके आहेत.