चिंतामणी गणेश मंदिर, कळंब, यवतमाळ | विदर्भातील अष्टविनायक –
विदर्भातील अष्टविनायकांपैकी एक असलेले चिंतामणी गणेश मंदिर यवतमाळ जिल्ह्यातील कळंब येथे आहे. यवतमाळ – नागपूर राज्य महामार्गावर, यवतमाळ शहरापासून सुमारे २३ कि.मी. अंतरावर हे प्राचीन देवस्थान वसलेले आहे. कळंबचे प्राचीन नाव कदंबपूर असल्याचे सांगितले जाते.
चिंतामणी गणेश मंदिर हे जमिनीच्या सामान्य पातळीपेक्षा सुमारे ३५ फूट खोल असून, हे मंदिर म्हणजेच एक प्राचीन बारव आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून पायऱ्या उतरून खाली गेल्यानंतर समोर एक कुंड दिसते. या कुंडाला ‘गणेशकुंड’ असे म्हणतात. भूजल पातळीत वाढ झाल्यामुळे बारवेतील पाण्याची पातळी वाढते. स्थानिकांच्या मते, साधारणपणे दर बारा वर्षांनी पाण्याची पातळी वाढून ती श्रीगणेशाच्या मूर्तीच्या पायापर्यंत पोहोचते आणि त्यानंतर हळूहळू पाणी कमी होऊ लागते. या घटनेला गावकरी ‘गंगा अवतरण’ असे संबोधतात.
पौराणिक मान्यतेनुसार, गणपतीने आपल्या अंकुशाच्या प्रहाराने हे कुंड निर्माण केले, तर या मंदिराची स्थापना देवराज इंद्राने केली असल्याचे मानले जाते. सर्व चिंता दूर करणारा गणेश म्हणून चिंतामणी गणेशाचे या स्थानाला विशेष महत्त्व आहे.
या देवस्थानाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे असलेली चौमुखी सर्वतोभद्र गणेशाची मूर्ती. चिंतामणी गणेशाचे दर्शन घेण्यापूर्वी या चौमुखी गणेशाचे दर्शन होते. गाभाऱ्यातील चिंतामणी गणेशाची मूर्ती शेंदुराने लेपलेली असून, तिचे डोळे व इतर बारकावे स्पष्टपणे दिसतात.
बारवेत उतरण्यासाठी तीन प्रवेशमार्ग आहेत. बारवेचा आकार चौकोनी असून, तिच्या आतील भागात सात कक्ष आहेत. त्यापैकी मध्यवर्ती कक्षात चिंतामणी गणेशाची सुंदर मूर्ती विराजमान आहे. संपूर्ण बारवेचे बांधकाम काळ्या पाषाणातील दगडांनी करण्यात आलेले आहे. बाहेर पडताना बारवेत असलेले दोन आकर्षक दगडी स्तंभ लक्ष वेधून घेतात.
मंदिरातील विहिरीच्या पाण्याला औषधी गुणधर्म असल्याची स्थानिक मान्यता आहे. हे पाणी त्वचाविकारांवर उपयुक्त असल्याचेही सांगितले जाते.
प्राचीन स्थापत्यकला, पौराणिक श्रद्धा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण बारव यांचा सुंदर संगम असलेले कळंबचे चिंतामणी गणेश मंदिर हे विदर्भातील धार्मिक व ऐतिहासिक वारशातील एक महत्त्वाचे स्थान आहे.