मालेगाव किल्ला : १८१८ मधील इंग्रजांच्या हल्ल्याची साक्ष देणारे दुर्मीळ रेखाटन

मालेगाव किल्ला : १८१८ मधील इंग्रजांच्या हल्ल्याची साक्ष देणारे दुर्मीळ रेखाटन

छायाचित्रात दिसणारे हे केवळ किल्ल्याचे जुने रेखाटन नाही; तर १८१८ मध्ये मालेगाव किल्ल्याभोवती घडलेल्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या लष्करी संघर्षाची दृश्य नोंद आहे. या चित्राचा संबंध “Attack on Malleygaum, 14 Jun 1818” या शीर्षकाने नोंदविलेल्या ब्रिटिश लष्करी मोहिमेशी आहे. हे रेखाटन त्या काळातील लष्करी नकाशे तयार करणारे अधिकारी व्हॅलेंटाईन ब्लॅकर यांच्या १८१७-१९ मधील मराठा युद्धाच्या मोहिमांवरील चित्रमय नोंदींशी संबंधित आहे. दिलेल्या रेखाटनात दिसणारा मालेगावचा भुईकोट किल्ला, त्याभोवतीची तटबंदी, खंदक आणि किल्ल्यावर कारवाईसाठी सज्ज झालेल्या इंग्रज सैन्याच्या हालचाली हा इतिहासातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या संघर्षाचा दृश्य पुरावा आहे. १८१८ हे वर्ष मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील निर्णायक वर्ष होते. त्याच काळात मालेगाव किल्ल्यानेही इंग्रजांविरुद्ध प्रतिकाराची एक संस्मरणीय कहाणी लिहिली.

एका छोट्याशा किल्ल्याने बलाढ्य इंग्रज सैन्याला जवळपास महिनाभर झुंजवून ठेवले…
दिलेल्या चित्राकडे नीट पाहिल्यास हे केवळ किल्ल्याचे रेखाटन नाही. हा १८१८ मधील मालेगावच्या लढ्याचा एक लष्करी नकाशा आहे. किल्ल्याची दुहेरी तटबंदी, भोवतालचा खंदक, मोसम नदी, इंग्रज सैन्याच्या छावण्या, हल्ल्यासाठी उभारलेले मोर्चे आणि किल्ल्याभोवती आखलेली सैनिकी हालचाल हे सर्व त्या काळातील संघर्षाची साक्ष देतात.

१८१८ : मराठेशाहीचा अस्तकाळ… पण किल्ल्यांचा प्रतिकार सुरूच होता.
तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या अखेरीस पेशवाईची सत्ता कोसळत होती. अनेक किल्ले इंग्रजांच्या ताब्यात जात होते. मात्र काही किल्ल्यांवरील शिबंदी अजूनही प्रतिकार करत होती. त्यापैकी मालेगावचा भुईकोट हा इंग्रजांसाठी अपेक्षेपेक्षा अधिक कठीण ठरलेला किल्ला होता. मालेगावचा किल्ला डोंगरावर नसला तरी त्याची रचना अत्यंत मजबूत होती. तटबंदी, खंदक आणि नदीकाठचे भौगोलिक संरक्षण यामुळे शत्रूला सरळ हल्ला करणे कठीण होते. स्थानिक इतिहासवर्णनांनुसार किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी दुहेरी भिंती आणि खोल खंदकाची व्यवस्था होती. १६ मे १८१८ रोजी इंग्रज सैन्याने मालेगाव किल्ल्याला वेढा घातला. किल्ल्यातील शिबंदी संख्येने तुलनेने कमी होती; मात्र तिने इंग्रजांना सहज प्रवेश दिला नाही.

समकालीन व नंतरच्या ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये किल्ल्यातील अरब सैनिकांच्या शौर्याचा विशेष उल्लेख आढळतो. इंग्रज सैन्याला किल्ला सहज जिंकता येईल अशी अपेक्षा होती; पण प्रत्यक्ष युद्धात त्यांना किल्ल्याची संरक्षणरचना आणि शिबंदीचा प्रतिकार किती भक्कम आहे, याची जाणीव झाली.

किल्ल्याची रचना ठरली इंग्रजांसाठी डोकेदुखी
या रेखाटनात दिसणाऱ्या रेषा आणि आकृत्या त्या लढाईची रणनीती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत. किल्ल्याभोवतीची तटबंदी आणि खंदक पार करणे हेच इंग्रजांसमोर मोठे आव्हान होते. एका बाजूला मोसम नदीचे नैसर्गिक संरक्षण, तर दुसऱ्या बाजूला मजबूत तट आणि खंदक यामुळे इंग्रजांना वेगवेगळ्या ठिकाणी छावण्या व मोर्चे बदलावे लागले.
इंग्रजांनी किल्ल्यावर तोफांचा मारा सुरू केला. खंदकाच्या दिशेने मोर्चेबांधणी करण्यात आली. सैन्याची कुमक वाढविण्यात आली. काही वर्णनांनुसार किल्ल्याची एक भिंत भेदण्यात आली; पण पुढे आणखी संरक्षणभिंत असल्याने हल्लेखोरांना पुन्हा प्रतिकाराचा सामना करावा लागला. एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याचा शिडीच्या साहाय्याने प्रवेश करण्याचा प्रयत्न अपयशी ठरल्याचेही वर्णन आढळते.

महिनाभर चाललेली झुंज :
१६ मेपासून सुरू झालेला वेढा पुढील अनेक दिवस सुरू राहिला. इंग्रजांचे प्रयत्न, तोफांचा मारा आणि वाढणारी सैन्यकुमक—या सर्वांनंतरही किल्ला सहज पडला नाही.
५ जूनच्या सुमारास तोफांचा वापर करण्यात आला. अपेक्षित परिणाम न झाल्याने अधिक शक्तिशाली तोफा मागविण्यात आल्या. त्यानंतर किल्ल्याच्या संरक्षणावर मोठा परिणाम झाला. उपलब्ध वर्णनांनुसार जूनच्या दुसऱ्या आठवड्यात दारूगोळ्याच्या साठ्यावर झालेल्या माऱ्यामुळे मोठा स्फोट झाला आणि संरक्षणव्यवस्थेला गंभीर धक्का बसला. अखेर १३ जून १८१८ रोजी मालेगावचा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.
या रेखाटनाचे महत्त्व काय?
आज आपण इतिहासाकडे अनेकदा केवळ तारखा आणि घटनांच्या स्वरूपात पाहतो. पण हे रेखाटन त्या संघर्षाला दृश्य स्वरूपात जिवंत करते.

या नकाशात आपण पाहतो—
🔸 किल्ल्याची संरक्षणरचना
🔸 भोवतालचा खंदक
🔸 मोसम नदीचा परिसर
🔸 इंग्रज सैन्याची छावणी आणि हालचाली
🔸 किल्ल्याभोवती आखलेले हल्ल्याचे मार्ग
🔸 आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, एका छोट्याशा भुईकोटासाठी उभारलेली मोठी सैनिकी मोहीम.

हे चित्र आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगते –
१८१८ मध्ये सत्ता बदलली, पेशवाईचा अस्त झाला; पण प्रत्येक किल्ल्याने आपले दरवाजे सहज उघडले नाहीत. मालेगाव किल्ल्यावरील हा संघर्ष त्या प्रतिकाराचे एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. संख्येने कमी असलेल्या शिबंदीने मजबूत किल्ल्याच्या आधारे बलाढ्य इंग्रज सैन्याला दीर्घकाळ रोखून धरले. इंग्रजांना अतिरिक्त सैन्य व तोफखान्याची मदत घ्यावी लागल्याचा उल्लेख व्यापक युद्धवर्णनांतही आढळतो.
आज मालेगावच्या इतिहासाचा विचार करताना हा किल्ला केवळ जुन्या तटबंदीचा अवशेष म्हणून न पाहता, स्वराज्योत्तर काळातील महाराष्ट्राच्या लष्करी इतिहासाचा एक महत्त्वाचा साक्षीदार म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

Nashik pratibimb नाशिक प्रतिबिंब