पैठणचा विजय स्तंभ

पैठणचा विजय स्तंभ : २,००० वर्षांच्या पराक्रमाची आणि मराठी नववर्षाची साक्ष!

भारताचा इतिहास हा केवळ लढायांचा आणि राजांचा लेखाजोखा नाही, तर तो आहे संस्कृतीच्या, अस्मितेच्या आणि त्या अस्मितेला टिकवून ठेवण्यासाठी दिलेल्या बलिदानाचा एक महाकाव्य. उत्तरेकडून येणाऱ्या आक्रमकांच्या टापांच्या आवाजाने जेव्हा आर्यावर्त थरथरत होतं, तेव्हा दक्षिणेत एक असं राजघराणं उदयाला आलं, ज्याने केवळ परकीय आक्रमकांना थोपवलंच नाही, तर महाराष्ट्राच्या आणि दक्षिण भारताच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भक्कम पाया रचला. ते घराणे म्हणजे ‘सातवाहन‘! आणि या सातवाहनांच्या वैभवाची, त्यांच्या अचाट पराक्रमाची आणि आपल्या लाडक्या ‘गुढीपाडवा’ या सणाची जिथे सांगड घातली जाते, ते ठिकाण म्हणजे प्राचीन प्रतिष्ठान आणि आजचे ‘पैठण’!

आज आपण पैठणमधील एका अशा स्तंभाविषयी जाणून घेणार आहोत, जो केवळ दगडांचा ढीग नाही, तर तो दोन हजार वर्षांच्या इतिहासाचा जिवंत साक्षीदार आहे. ज्याला आज आपण ‘तीर्थस्तंभ’ म्हणून ओळखतो, तो प्रत्यक्षात सातवाहनांच्या विजयाची पताका फडकवणारा ‘विजय स्तंभ’ आहे. चला तर मग, इतिहास ते वर्तमान असा एक रंजक प्रवास करूया.

सातवाहन, शकांचे आक्रमण आणि एक महानायक !
इतिहासाची पाने मागे पलटली, की साधारणतः दोन हजार वर्षांपूर्वीचा काळ डोळ्यांसमोर उभा राहतो. दक्षिण भारतात सातवाहन राजवटीचा सुवर्णकाळ सुरू होता. त्यांची राजधानी होती ‘प्रतिष्ठान’ (पैठण). गोदावरीच्या कुशीत वसलेले हे शहर व्यापार, कला आणि संस्कृतीचे एक मोठे केंद्र होते. पण, सुख आणि समृद्धीसोबतच संकटेही येतात. पश्चिमेकडून ‘शक’ (Scythians) नावाच्या परकीय आक्रमकांनी भारतावर स्वाऱ्या सुरू केल्या होत्या. हे आक्रमण इतके तीव्र होते की, सातवाहनांचे अस्तित्व धोक्यात आले होते. शकांनी माळवा, गुजरात आणि उत्तर महाराष्ट्राचा बराचसा भाग काबीज केला होता.

शा या कठीण काळात, सातवाहन कुळात एका महानायकाचा जन्म झाला – “सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी”! नावावरूनच लक्षात येते की, हा राजा आपल्या आईच्या (गौतमी) नावाने ओळखला जाण्यात अभिमान बाळगत असे. गौतमीपुत्र सातकर्णी केवळ एक पराक्रमी योद्धा नव्हता, तर तो एक मुत्सद्दी राजकारणी आणि प्रजेचा कैवारी होता. त्याने विखुरलेली सातवाहन सत्ता पुन्हा एकवटली आणि शकांना देशाबाहेर हाकलण्याचा विडा उचलला.
नाशिक परिसरातील गोवर्धन येथे शकांचा प्रबळ राजा ‘नहपान’ आणि गौतमीपुत्र सातकर्णी यांच्यात एक भीषण युद्ध झाले. या युद्धाचा निकाल भारतीय इतिहासाचा प्रवाह बदलणारा ठरला. गौतमीपुत्र सातकर्णीने नहपानाचा पराभव केला आणि शकांचे साम्राज्य समूळ नष्ट केले. नाशिकच्या लेण्यांमधील शिलालेखांमध्ये या विजयाचे सविस्तर वर्णन आहे, जिथे गौतमीपुत्र सातकर्णीला “शक-यवन-पल्हव-निषूदन” (शक, यवन आणि पल्हवांचा नाश करणारा) आणि “सातवाहन-कुल-यश-प्रतिष्ठापनकर” (सातवाहन कुळाची कीर्ती पुन्हा स्थापित करणारा) असे संबोधले गेले आहे.

शालिवाहन शक, गुढीपाडवा आणि पैठणचा संबंध !
आता प्रश्न असा पडतो की, या ऐतिहासिक विजयाचा आणि आपल्या ‘गुढीपाडवा’ या सणाचा काय संबंध?
भारतीय कालदशर्कामध्ये ‘शालिवाहन शक’ नावाची कालगणना अत्यंत महत्त्वाची आहे. या कालगणनेची सुरुवात म्हणजेच चैत्र शुद्ध प्रतिपदा, ज्याला आपण ‘गुढीपाडवा’ म्हणतो आणि मराठी नववर्ष म्हणून साजरे करतो. अनेक इतिहासकार आणि अभ्यासकांचे असे मत आहे की, ‘शालिवाहन’ हे दुसरे तिसरे कोणी नसून ‘सातवाहन’च आहेत. ‘सातवाहन’ शब्दाचे अपभ्रंश होऊन ‘शालिवाहन’ हे नाव रूढ झाले असावे.
स्थानिक आख्यायिका आणि परंपरेनुसार, गौतमीपुत्र सातकर्णीने शकांवर मिळविलेल्या या अभूतपूर्व विजयाच्या स्मरणार्थ ‘शालिवाहन शक’ ही नवीन कालगणना सुरू केली. असे मानले जाते की, ज्या दिवशी शकांचा पराभव झाला, त्या दिवशी लोकांनी आपापल्या घरांवर विजयाचे प्रतीक म्हणून ‘गुढ्या’ उभारल्या. तेव्हापासून हा दिवस ‘गुढीपाडवा’ म्हणून साजरा केला जाऊ लागला.

या आख्यायिकेला बळ देणारी आणखी एक लोककथा पैठणमध्ये प्रचलित आहे. असे म्हणतात की, सातवाहन (किंवा शालिवाहन) हा मुळात एका कुंभाराचा मुलगा होता. त्याने मातीचे सैनिक बनवले आणि त्यात प्राण फुंकून शकांच्या अवाढव्य सेनेचा पराभव केला. ही कथा जरी चमत्कारावर आधारित असली, तरी ती सातवाहनांचा पैठणशी आणि त्यांच्या सामान्य जनतेशी असलेल्या जवळच्या संबंधांना अधोरेखित करते. पैठणचा ‘कुंभारवाडा’ आजही या लोककथेची आठवण करून देतो.
‘तीर्थस्तंभ’ – दगडातील महाकाव्य आणि शिल्पशास्त्राचा अजोड नमुना !
या ऐतिहासिक विजयाचे आणि सातवाहनांच्या राजधानीचे प्रतीक म्हणून पैठणमध्ये एक भव्य स्तंभ उभा आहे, ज्याला आज आपण ‘तीर्थस्तंभ’ म्हणून ओळखतो. असे मानले जाते की, हा स्तंभ मूळतः गौतमीपुत्र सातकर्णीने विजयाचे प्रतीक (विजय स्तंभ) म्हणून उभारला असावा.
हा स्तंभ केवळ एक उंच दगडी खांब नाही, तर ते शिल्पशास्त्राचे एक अजोड लेणे आहे. सध्या हा स्तंभ ज्या स्वरूपात आहे, त्यावर यादवकालीन (अंदाजे १२ व्या-१३ व्या शतकातील) शिल्पकलेचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. काळाच्या ओघात मूळ स्तंभावर पुनर्बाधणी किंवा सुशोभीकरण झाले असण्याची शक्यता आहे.

सुमारे ५० फूट उंच असलेला हा स्तंभ संपूर्णपणे दगडात घडवला आहे. त्याची रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हा स्तंभ चार स्वतंत्र कप्प्यांमध्ये विभागलेला आहे. अभ्यासकांच्या मते, ही रचना भारतीय तत्त्वज्ञानातील ‘स्वर्ग’, ‘मृत्युलोक’ आणि ‘पाताळ’ यांचे प्रतीकात्मक दर्शन घडवते.
तळभाग (पाताळ/मातृकामंडळ): स्तंभाच्या तळाशी अत्यंत बारीक आणि कोरीव काम आहे. येथे ‘मातृकामंडळा’ची शिल्पे आहेत, जी तंत्रसाधनेशी संबंधित गूढ संकेत देतात. येथे भैरवाची मूर्ती आणि त्याच्या गळ्यातील मुंडमाळ कोरलेली आहे. सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण आणि अंगावर काटा आणणारे शिल्प म्हणजे, मुंडमाळेतून स्रवणारे रक्त आणि ते चाटणारा एक कुत्रा! हे शिल्प तत्कालीन समाजातील काही गूढ आणि तांत्रिक परंपरांची साक्ष देते.
मध्यभाग (मृत्युलोक): स्तंभाच्या मध्यभागात मानवी जीवनातील विविध पैलू दर्शवणारी शिल्पे आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने ‘मैथुनशिल्पे’ (कामशिल्पे) कोरलेली आहेत. खजुराहो किंवा कोणार्कप्रमाणेच, हे शिल्प मानवी जीवनातील ‘काम’ या पुरुषार्थाचे आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीचे प्रतीक मानले जाते. याला ‘मृत्युलोका’चे दर्शन मानले जाते, जिथे जन्म, मृत्यू आणि पुनरुत्पत्तीचे चक्र सुरू असते.

वरचा भाग (स्वर्ग): स्तंभाच्या वरच्या भागात अत्यंत सुंदर आणि दुर्मिळ शैलीतील देव-देवतांच्या मूर्ती पाहावयास मिळतात. यामध्ये श्री देवी (लक्ष्मी), भू देवी, गणेश आणि सप्तमातृका (सात देवींचे समूह) यांच्या मूर्ती अत्यंत कोरीव आणि सुंदर आहेत. हा भाग ‘स्वर्ग’ किंवा मोक्षाचे प्रतीक मानला जातो.
दक्षिण काशी मानल्या जाणाऱ्या पैठणमध्ये गोदावरी नदीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. येथे दशक्रिया विधी करण्याची परंपरा असल्यामुळे प्रतिष्ठाननगरीला ‘मोक्षधाम’ म्हणूनही ओळखले जाते. अशा या पवित्र भूमीत, मोक्षाचे किंवा स्वर्गाचे प्रतीक म्हणून हा स्तंभ उभारला गेला असावा, असेही मानले जाते.
लेखक अमित त्रिवेदी यांनी आपल्या लेखात या स्तंभाशी जोडलेला त्यांचा वैयक्तिक अनुभव अत्यंत भावूकपणे मांडला आहे. ते लिहितात:
“माझ्यासाठी हा स्तंभ केवळ इतिहासाचा भाग नाही, तर एक जिवंत अनुभव आहे. २०१७ ते २०२१ या काळात मी पैठण येथे वास्तव्यास होतो. दररोज ऑफिसला जाताना-येताना माझा रस्ता नेहरू चौकाजवळील कुंभारवाडा परिसरातून जात असे. त्या वेळी ही गल्ली माझ्यासाठी फक्त एक साधा मार्ग होता, मातीचे ढीग, चाकावर फिरणारी भांडी, कुंभारांचे शांत आयुष्य आणि गोदावरीकाठचा मंद गारवा…
पण एक गोष्ट मात्र कधीच चुकली नाही, असं एकदाही झालं नाही की त्या रस्त्यावरून जाताना रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या त्या तीर्थस्तंभाकडे नजर गेली नाही… तेव्हा मला याची जाणीव नव्हती की, मी ज्या मार्गावरून जात आहे, तो प्रत्यक्षात सुमारे दोन हजार वर्षांच्या इतिहासाला स्पर्श करून जाणारा मार्ग आहे.

नंतर इतिहास वाचला, पैठणच्या कथा समजल्या… आणि शालिवाहनाची आख्यायिका समोर येऊ लागली. स्थानिक परंपरेनुसार, याच कुंभारवाडा परिसरात त्याचे बालपण गेले, असे सांगितले जाते. त्या गल्लीतून जाताना आजही असं वाटतं, जणू त्या काळाचे प्रतिध्वनी अजूनही तिथे जिवंत आहेत.”
हा अनुभव वाचताना आपल्यालाही असे वाटते की, आपणही त्या इतिहासाचा एक भाग आहोत. पैठणच्या त्या अरुंद गल्ल्यांमधून चालताना दोन हजार वर्षांपूर्वीचा पराक्रम आणि संस्कृती आपल्या अवतीभवती सळसळत असल्याचा भास होतो.

वर्तमान आणि जतन
काळाच्या ओघात आणि निसर्गाच्या माऱ्यामुळे या ऐतिहासिक ठेव्याची काहीशी झीज झाली आहे. स्तंभावरील अनेक शिल्पे अस्पष्ट झाली आहेत. मात्र, आनंदाची बाब अशी की, २०२१ साली या स्तंभाच्या परिसराचे सुशोभीकरण करण्यात आले आहे. पुरातत्व विभाग आणि स्थानिक प्रशासनाकडून या स्तंभाच्या जतनासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.
हा स्तंभ केवळ पर्यटनाचे केंद्र नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची आणि आपल्या सांस्कृतिक मुळांची आठवण करून देणारा एक ‘लाईटहाऊस’ आहे. त्याचे जतन करणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.
येत्या गुढीपाडव्यापासून ‘शालिवाहन शक’ या कालगणनेचे नवीन वर्ष सुरू होत आहे.
हे वर्ष आहे – शके १९४८.
(गणित अगदी साधे आहे: चालू वर्ष २०२६ − ७८ = १९४८)
पैठणचा हा ‘तीर्थस्तंभ’ किंवा ‘विजय स्तंभ’ आपल्याला हेच सांगतो की, संकटे कितीही मोठी असली, तरी पराक्रम, एकजूट आणि आपल्या संस्कृतीवरील श्रद्धा यांच्या जोरावर त्यावर विजय मिळवता येतो. गौतमीपुत्र सातकर्णीने शकांचा पराभव करून जे ‘नववर्ष’ सुरू केले, त्याची आठवण आपण दरवर्षी गुढी उभारून ठेवतो.

शब्दांकन आणि संपादन: टीम ‘रंजक’ रंजक/ Ranjak