सूर्यपत्नीचे अनोखे शिल्प –
नंदुरबार आणि तापी-गोमती नद्यांचा हा सबंध परिसर (विशेषतः जवळच असलेले प्रकाशा – ज्याला खान्देशची दक्षिण काशी म्हणतात) इसवी सनाच्या ११ व्या ते १४ व्या शतकात देवगिरीच्या यादव राजांच्या आणि स्थानिक मांडलिक शासकांच्या प्रभावाखाली होता. या भागात पांढऱ्या किंवा चुनखडीयुक्त स्थानिक दगडांचा वापर करून मंदिरे आणि गढ्या उभारल्या गेल्या. मंदिरांच्या जंघा (बाहेरील भिंती) आणि खांबांवर तत्कालीन समाजजीवन, धार्मिक समजूती आणि लोककलांचे दर्शन घडवणारी शिल्पे कोरली जात. मंदाने येथे पाच सहा शिल्प आढळली. प्रत्येक शिल्पाची उंची साधारण दोन फुट इतकी आहे. एकच पाषाण आणि आकार असलेल्या या शिल्पावर रंगांचे अनेक थर चढलेले आढळतात. सूर्यपत्नीचे अनोखे शिल्प.
शिल्प क्र १
हे शिल्प भगवान विष्णू यांचे आहे. प्राचीन भारतीय मूर्तीशास्त्रानुसार (Iconography) ही विष्णूंची ‘स्थानक’ (उभी असलेली) चतुर्भुज मूर्ती आहे.
•आयुधे (हातातील वस्तू):
o शंख: विष्णूंच्या वरच्या एका हातात स्पष्टपणे ‘शंख’ धरलेला दिसत आहे.
o चक्र: दुसऱ्या वरच्या हातात ‘चक्र’ कोरलेले आहे (कालपरत्वे ते थोडे झिजले आहे).
o गदा: विष्णूंचा डावा खालील हात एका मोठ्या ‘गदेवर’ विसावलेला आहे. गदेच्या शेजारी एक छोटी आकृती उभी आहे.
o पद्म/वरद मुद्रा: उजवा खालील हात खाली सोडलेला असून तो आशीर्वाद देण्याच्या (वरद) मुद्रेत किंवा हातात कमळ (पद्म) धरलेल्या स्थितीत आहे.
परिवर्तीत आकृत्या आणि प्रभावळ (Attendants)
•आयुधपुरुष / सेवक (पहिले व दुसरे चित्र): विष्णूंच्या पायापाशी डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन लहान आकृत्या उभ्या आहेत. मूर्तीशास्त्रात विष्णूंच्या गदा आणि चक्र या आयुधांना मानवी रूपात दाखवले जाते, ज्यांना ‘गदादेवी’ आणि ‘चक्रपुरुष’ म्हणतात. येथे गदेजवळ उभी असलेली आकृती गदादेवीची असण्याची दाट शक्यता आहे.
•मकर-तोरण आणि प्रभावळ: मूर्तीचा मागचा भाग (प्रभावळ) अतिशय देखणा आहे. विष्णूंच्या खांद्याच्या दोन्ही बाजूंना ‘मकर’ (पौराणिक जलचर) चे चेहरे स्पष्ट दिसत असून त्यांच्या तोंडातून तोरण किंवा नक्षीकाम वर जाताना दिसते आहे.
•मुकुट आणि वस्त्रे: विष्णूंच्या डोक्यावर असलेला ‘किरीट मुकुट’ (उंच मुकुट), गळ्यातील हार आणि कमरेला असलेले धोतर (कटिवस्त्र) यांची कोरीव शैली यादवकालीन मूर्तीकलेशी तंतोतंत जुळते.
शिल्प क्र २
हे अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि दुर्मिळ अशा ‘सूर्य’ (Surya – The Sun God) पत्नी ‘ संज्ञा/ छाया’ किंवा ‘महाविद्या / वैष्णवी देवी’ यांच्याशी साम्य दर्शवणाऱ्या एका देवतेचे शिल्प आहे. मूर्तीशास्त्रानुसार ही एक उभी (स्थानक) द्विभुज देवीची अतिशय देखणी मूर्ती आहे.
शिल्पाची मुख्य ओळख आणि लक्षणे (Iconography)
•हातातील पूर्ण उमललेली कमळे (Lotus Buds): देवतेच्या दोन्ही खांद्यांच्या वर डाव्या आणि उजव्या हातात दोन मोठी, पूर्ण उमललेली कमळाची फुले (Long-stalked Lotuses) स्पष्ट दिसत आहेत. भारतीय मूर्तीशास्त्रात दोन्ही हातात अशी पूर्ण उमललेली कमळे असणे हे प्रामुख्याने सूर्य नारायण किंवा लक्ष्मी देवी यांचे प्रमुख लक्षण मानले जाते.
•स्त्री रूप (Female Deity): मूर्तीची शारीरिक ठेवण, वक्षस्थळ आणि कमरेचा भाग पाहता हे स्पष्टपणे एका देवीचे रूप आहे. त्यामुळे ही सूर्य देवांची पत्नी ‘राज्ञी’ (संज्ञा) किंवा ‘निक्षुभा’ (छाया) असू शकते. अनेक सूर्य मंदिरांमध्ये सूर्याच्या दोन्ही बाजूंना त्यांच्या या दोन्ही पत्नींच्या अशाच मूर्ती असतात.
•मुकुट आणि दागिने: देवीच्या डोक्यावर करंडक मुकुट किंवा उंच अंबाड्यासारखा मुकुट आहे. कानात मोठी कुंडले, गळ्यात हार (एकावली) आणि बाहूंवर केयूर (बाजूबंद) कोरलेले आहेत.
प्रभावळ आणि सेवक आकृत्या
•द्वारपाल / सेवक (Attendants): विष्णू मूर्तीप्रमाणेच या देवीच्याही पायापाशी डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन लहान आकृत्या उभ्या आहेत. या सूर्यपत्नी असल्यास या आकृत्या ‘दासी’ किंवा सूर्य देवांचे सेवक ‘पिंगल आणि दंडी’ यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या असू शकतात.
• मकर तोरण: मूर्तीचा वरचा भाग कमानीसारखा (अर्धगोलाकार प्रभावळ) असून त्यावर पाठीमागे बारीक नक्षीकाम केलेले आहे.
शिल्प क्र ३
हे नवीन छायाचित्र भगवान सूर्य नारायण (Surya Dev) यांच्या स्वतंत्र पाषाण मूर्तीचे आहे. कालपरत्वे आणि हवामानाच्या प्रभावामुळे या मूर्तीचे कोरीव काम बरेच झिजले (Weathered) आहे, तरीही मूर्तीशास्त्राच्या नियमांनुसार याची ओळख स्पष्ट होते.
मूर्तीची मुख्य लक्षणे आणि ओळख (Iconography)
• द्विभुज स्थानक मूर्ती: सूर्य देव दोन्ही पाय सरळ ठेवून (समभंग मुद्रेत) उभे आहेत. सूर्याची मूर्ती कधीही त्रिभंग (वाकलेली) नसते, ती नेहमी सरळ आणि स्थिर असते.
• दोन्ही हातांत कमळे: सूर्य देवांच्या खांद्यांच्या दोन्ही बाजूंना वर जाणारे दोन हात असून, त्या दोन्ही हातांमध्ये पूर्ण उमललेली कमळाची फुले (Sanala Padma) धरलेली आहेत. हिंदू मूर्तीशास्त्रात दोन्ही हातांत खांद्यांच्या समांतर कमळ असणे हे केवळ सूर्य देवांचेच अद्वितीय लक्षण आहे.
• उंच मुकुट: देवाच्या डोक्यावर उंच ‘किरीट मुकुट’ स्पष्टपणे दिसून येतो.
शिल्प क्र ४
मंदिराच्या बाह्य भिंतीवरील एका देवकोष्ठाचे (Architectural Niche/Rathika) आहे, ज्यामध्ये एक आसनस्थ (बसलेली) देवता कोरलेली आहे. हे शिल्प मूर्ती विज्ञानाच्या दृष्टीने अतिशय देखणे आहे तसेच स्वतंत्र पूजेचे शिल्प नसून मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतीवर (मंडोवर किंवा जंघा भागावर) बसवलेला एक दगड (Architectural Block) आहे.
शिल्पाची मुख्य रचना आणि ओळख (Iconography)
• आसनस्थ मुद्रा (Sitting Posture): मध्यभागी असलेली मुख्य आकृती ‘पद्मासन’ किंवा ‘ललितासन’ मुद्रेत (एक पाय दुमडलेला आणि स्थिर) बसलेली आहे. कालपरत्वे चेहऱ्याचे आणि हातांचे कोरीव काम बरेच झिजले असले, तरी त्यांची शांत बैठक स्पष्ट जाणवते.
• सर्पछत्र (Nagahood/Serpent Canopy): देवतेच्या डोक्यावर अर्धगोलाकार स्वरूपात बहुफणी (कदाचित ५ किंवा ७ फण्यांचे) नागाचे छत्र कोरलेले दिसते. हे लक्षण प्रामुख्याने भगवान पार्श्वनाथ (जैन तीर्थंकर), शेषशायी विष्णू / बलराम किंवा एखाद्या नागदेवतेशी संबंधित असू शकते.
• देवकोष्ठ आणि खांब (Miniature Shrine/Pillars): देवतेच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला अतिशय बारीक नक्षीकाम केलेले दोन अलंकृत खांब (Pillars) आहेत. या खांबांच्या वरच्या बाजूला कलशासारखी किंवा शिखरासारखी (Miniature Shikhara) रचना आहे.
स्थापत्यशास्त्रातील स्थान:
या सूर्य मूर्तीची उंची, पाठीमागील अर्धगोलाकार प्रभावळ (Aureole) आणि पायाखालची बैठक ही आधीच्या विष्णू व सूर्यपत्नीच्या मूर्तीसारखीच आहे. यावरून हे सिद्ध होते की, या तिन्ही मूर्ती मंदाने येथील एकाच मोठ्या ऐतिहासिक मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात किंवा देवकोष्ठात (भिंतीवरील कोनाड्यांमध्ये) स्थापित होत्या. प्राचीन मंदिरांच्या बाहेरील भिंतीवर मुख्य देवतेभोवती अशा प्रकारची छोटी देवकोष्टे तयार करून त्यात उपदेवतांची स्थापना केली जाई. सर्व मूर्तींचा एकत्र अभ्यास केला असता : यादव कालखंडात (११ वे ते १३ वे शतक) खान्देश आणि तापी खोऱ्यात त्रिकूट मंदिरे (तीन गाभारे असलेली मंदिरे) बांधली जात. एकाच ठिकाणी विष्णू, शिव आणि सूर्य किंवा त्यांच्या परिवाराची स्थापना केलेले हरि-हर-सूर्य संकुल असावे .
डॉ वैभव कीर्ती चंद्रकांत दातरंगे , नाशिक