निकम घराण्यातील अज्ञात पूर्वजाची भव्य समाधी –
चिंचणी येथील निकम घराण्याचे मूळ राजाचे कुर्ले या गावाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध स्थानिक माहितीनुसार, निकम घराण्याची एक शाखा साधारण १७व्या–१८व्या शतकाच्या आसपास चिंचणी येथे स्थलांतरित झाली असावी. चिंचणी येथे स्थायिक झाल्यानंतर हे कुटुंब जमीनदार म्हणून प्रतिष्ठित असल्याचे स्थानिक इतिहासातून समोर येते.
निकम घराण्याच्या जुन्या मूळ गावात आजही एक प्राचीन, दिमाखदार दगडी समाधी काळाच्या साक्षीने उभी आहे. ही समाधी निकम घराण्यातील एका प्रतिष्ठित पूर्वजाची असल्याचे निश्चितपणे मानले जाते; मात्र नेमकी कोणत्या व्यक्तीची आणि कोणत्या काळातील आहे, हा इतिहास अद्याप उलगडायचा आहे. समाधीची भव्य दगडी रचना, चार खांब, कोरीवकाम, समोरील दोन हत्तींची शिल्पे आणि वरच्या भागातील कीर्तिमुख ही तिची वैशिष्ट्ये आहेत. अशा प्रकारची वास्तू एखाद्या सामान्य व्यक्तीच्या स्मरणार्थ उभारली गेली असण्यापेक्षा तत्कालीन समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्तीच्या स्मृतीशी संबंधित असण्याची शक्यता निर्माण करते. या ठिकाणी पूर्वी निकम घराण्यातील आणखी दोन-तीन समाध्या होत्या. स्थानिक माहितीनुसार त्या समाध्यांवर मोडी लिपीतील शिलालेख होते आणि त्यावर साधारण इ.स. १६०० ते १७०० दरम्यानची वर्षे नमूद होती. दुर्दैवाने त्या समाध्या नंतर काढून टाकण्यात आल्या. त्यामुळे त्यांच्यासोबत असलेली ऐतिहासिक माहितीही मोठ्या प्रमाणात हरवली. यामुळे काही महत्त्वाचे प्रश्न आजही अनुत्तरित आहेत—ही समाधी नेमकी कोणत्या निकम घराण्यातील पूर्वजाची आहे? ते कोणत्या काळात होते? त्यांचा गावातील आणि तत्कालीन सत्ताकेंद्रातील दर्जा काय होता?
समाधीची भव्यता आणि उपलब्ध स्थानिक परंपरा पाहता, त्या काळातील एखाद्या प्रतिष्ठित मराठा सरदार, राजदरबारी अधिकारी किंवा उच्चपदस्थ व्यक्तीशी तिचा संबंध असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. अगदी छत्रपतींच्या दरबाराशी संबंधित एखाद्या उच्चपदस्थ निकम व्यक्तीचा हा वारसा असण्याची शक्यताही संशोधनाच्या दृष्टीने तपासण्यासारखी आहे. मात्र याबाबत सध्या निश्चित पुरावा उपलब्ध नसल्याने हा विषय ऐतिहासिक संशोधनाचा प्रश्न म्हणूनच पाहणे आवश्यक आहे.
या समाधीची ओळख निश्चित करण्यासाठी जुने महसूल अभिलेख, वंशावळी, मोडी कागदपत्रे, गॅझेटिअर्स, शिलालेखांच्या नोंदी आणि स्थानिक मौखिक इतिहास यांचा सखोल अभ्यास करणे गरजेचे आहे. कदाचित एखाद्या जुन्या दस्तऐवजात या समाधीमागील व्यक्तीचे नाव आणि इतिहास दडलेला असू शकतो.
आज मात्र ही वास्तू दुर्लक्षित अवस्थेत आहे. त्यामुळे तिचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी तातडीने जीर्णोद्धाराची आवश्यकता आहे. हा वारसा केवळ एका कुटुंबाचा नसून स्थानिक इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहे. त्यासाठी इतिहासप्रेमी, निकम घराण्याचे वंशज, ग्रामस्थ, स्थानिक संस्था आणि संबंधित प्रशासन यांचे सहकार्य आवश्यक आहे.
ही समाधी कोणाची होती, हा प्रश्न अजून अनुत्तरित आहे; पण तिचे ऐतिहासिक महत्त्व नक्कीच दुर्लक्षित करता येणार नाही.
कदाचित या दगडांमध्ये शेकडो वर्षांपूर्वीच्या एका प्रतिष्ठित निकम घराण्यातील पूर्वजाची ओळख दडलेली आहे.
इतिहास शोधणे गरजेचे आहे, आणि त्याआधी हा इतिहास जपणे गरजेचे आहे.
Pritam Nikam