श्री गणपतेश्वर मंदिर, पुणे | उमामहेश्वर –
शुक्रवार पेठेतील प्रसिद्ध राजा केळकर संग्रहालयाच्या समोर एक प्राचीन मंदिर आहे. सध्या हे मंदिर उमामहेश्वर या नावाने प्रसिद्ध आहे. पण याचे मूळ नाव श्री गणपतेश्वर मंदिर होय. काही वर्षापूर्वी या मंदिराचा जिर्णोधार झाला आणि त्याला सध्याचे भव्य रूप प्राप्त झाले. त्या पूर्वी हे देऊळ फारसं भव्यही नव्हत आणि प्रसिद्धही नव्हत. पण या देवळाला ऐतिहसिक महत्त्व तर आहेच, पण ते एका प्रचंड बागेची आठवणही जपत आहे.
नाना फडणीस म्हणजे उत्तर पेशवाईतले महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व. ते पेशव्यांचे कारभारी होते. छोट्या सवाई माधवराव पेशव्यांना जाणते करण्यापासून ते पेशवाईचा संपूर्ण व्याप समर्थपणे सांभाळून उत्कर्ष साधण्यापर्यंत त्यांनी सर्व काही केले. नवनवीन कल्पना राबवून त्यातून काही भव्य निर्माण करण्याची त्यांना आवड होती. नानांनी काळ्या वावरात जागा घेऊन तेथे प्रशस्त बाग तयार केली होती. काळे वावर म्हणजे आताच्या बाजीराव रस्त्यापलीकडील राजा केळकर संग्रहालय, सरस्वती मंदिर शाळा, पूर्वीचे तरुण भारतचे ऑफिस, वीरकर हायस्कूल ते थेट मामलेदार कचेरीपर्यंतचा भाग. या वावरात नानांनी बागेची उभारणी केली होती. काळ्या हौदासमोरील रस्त्यावर म्हणजेच राजा केळकर संग्रहालयाकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या तोंडाशी या बागेचे एक प्रवेशद्वार होते, तर दुसरे चिंचेच्या तालमीमागे. हि बाग पश्चिमेस काळ्या हौदापर्यंत, पूर्वेस भिकारदास मारुती ते चिमण्या गणपती, उत्तरेस राजा केळकर संग्रहालयापर्यंत आणि दक्षिणेस टेलीफोन भवन एवढ्या औरस चौरस परिसरात होती. तत्कालीन कागदपत्रांमध्ये ही बाग १८ एकर ३४ गुंठे एवढ्या प्रचंड क्षेत्रफळाची असल्याचा उल्लेख येतो.
पेशवाईच्या अखेरीस सारेच राजकारण बदलले. दुसरा बाजीराव केवळ वंशपरंपरेने पेशवा झाला. नाना आणि पेशव्यांमध्ये काही कारणांमुळे वितुष्ट आले, त्यामुळे नानांच्या मिळकती दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांनी जप्त करून सरकारजमा केल्या, त्यात ही बागही जप्त केली. नाना इ.स. १८०० मध्ये कैलासवासी झाले. त्यानंतर ह्या बागेची रयाच गेली.पेशवाई संपून इंग्रजी अंमल सुरू झाला. बाळाजीपंत नातू हे इंग्रजांचे सल्लागार होते. इ.स. १८३० च्या सुमारास इंग्रजांनी या बागेची जागा बाळाजीपंतांना इनाम दिली. त्या वेळी बागेचे अस्तित्व नावालाच होते. बाकी जमिनीला गंजीचे वावर असे नाव पडले होते. बाळाजीपंतांनी पुन्हा ही बाग फुलविली. हळूहळू नानांची बाग हा उल्लेख मागे पडून नातूंची बाग असा उल्लेख होऊ लागला.
बाळाजीपंतांचे चिरंजीव रावसाहेब गणपतराव नातू यांनी, या बागेत देऊळ असावे असे वाटून, इ.स. १८५६ मध्ये एक छोटेखानी पण सुंदर महादेवाचे मंदिर बांधले. जे आज वीरकर हायस्कूलच्या शेजारी राजा केळकर संग्रहालयासमोर आहे. सध्याचे नवीन मंदिर ऐसपैस जागेत बांधले आहे. मंदिराच्या सभोवती चारही बाजूने नक्षीदार ओवऱ्या बांधलेल्या आहेत. त्यांमध्ये अष्ट दिग्पालांची सुरेख चित्रे काढलेली आहेत. छतावर सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे .मंदिराच्या समोर कालभैरवाचे छोटे मंदिर असून त्यामध्ये काळ्या पाषाणाची कालभैरवाची सुंदर मूर्ती आहे. ३/४ पायऱ्या चढून वर गेल्यावर मुख्य महादेवाचे मंदिर आहे. त्या समोर काळ्या पाषाणातल्या नंदीची सुंदर छोटीशी मूर्ती आहे. मंदिराच्याबाहेरच्या भिंतींवर कोनाड्यामध्ये सूर्यदेव, लक्ष्मीविष्णू यांच्या मूर्ती आहेत. तर गाभाऱ्याच्या भिंतींवरील कोनाड्यामध्ये गणपती, उमा-महेश्वर आणि दुर्गामाता यांच्या मूर्ती आहे. गाभाऱ्यामध्ये शिवलिंग आहे.
संदर्भ
हरवलेले पुणे – डॉ. अविनाश सोहनी
आठवणी इतिहासाच्या